Từ Điển Phật Học
Công cụ tra cứu thuật ngữ Phật học với định nghĩa học thuật, nguồn kinh điển và đối chiếu đa ngữ (Hán, Sanskrit, Pāli, Anh). Dành cho nghiên cứu và học tập.
Danh sách thuật ngữ
Lọc theo chữ cái.
-
Tân Tuế
《新歲》
Cũng gọi Thụ tuế. Chỉ cho ngày tết nguyên đán(năm mới) của tỉ khưu, tức là ngày 16 tháng 7 âm lịch (theoluậtcũ), là ngày đầu tiên sau khi kết thúc hạ an cư. Vào ngày này, các vị tỉ khưu được tính thêm một tuổi, nên gọi l…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tân Vãng Bồ Tát
《新往菩薩》
Đối lại: Cựu trụ Bồ tát. Bồ tát mới đến. Tức Bồ tát mới sinh về Tịnh độ, gọi là Tân vãng bồ tát; trái lại, Bồ tát đã trụ ở Tịnh độ, gọi là Cựu trụ bồ tát.
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tận Vị Lai Tế
《盡未來際》
Đồng nghĩa: Vô hạn. Cùng suốt đến bờ mé của vị lai vô hạn; từ ngữ này thường được dùng trong trường hợp phát nguyện. Vì muốn biểu thị điều mình nguyện sẽ thường trụ cho đến tận cùng bờ mé vị lai. Kinh Đại thừa bản sinh t…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tán Vô Biểu
《散無表》
Đối lại: Định vô biểu. Tán là trạng thái tâm rong ruổi theo 6 trần, không thể chuyên chú vào một cảnh. Vô biểu gọi đủ là Vô biểu sắc, là một loại sắc pháp vô hình nương vào 2 nghiệp thiện ác do thân, miệng phát động mà s…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tần Vương Phá Trận Nhạc
《秦王破陣樂》
Cũng gọi Thất đức vũ, Tề chính phá trận nhạc. Gọi tắt: Phá trận vũ. Nhạc khúc Tần vương phá trận. Một điệu vũ nhạc nổi tiếng ở đời Đường, cùng với Cửu công vũ và Thượng nguyên vũ được gọi chung là Tam đại vũ. Theo Đường …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tần Xà Ha Bà Sa
《頻闍呵婆娑》
Phạm: Vindhyavàsin. Học giả phái Số luận ở Ấn độ. Cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện thì sau đức Phật nhập diệt 900 năm, Tần xà ha bà sa đến nước A du xà, dùng luận Tăng khư để bác bỏ pháp nghĩa của ngài Phật đà mật đ…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng
《僧》
s, p: saṅgha: tiếng gọi tắt của Tăng Già (僧伽); ý dịch là hòa (和), chúng (眾), hòa hợp chúng (和合眾), hòa hợp tăng (和合僧), hải chúng (海眾, nghĩa là chúng tăng hòa hợp như một vị nước biển); hay kết hợp cả Phạn ngữ và Hán ngữ l…
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tăng Bảo Chánh Tục Truyện
《僧寶正續傳》
Tăng truyện, 7 quyển, do ngài Thạch thất Tổ tú soạn vào đời Tống, được thu vào Vạn tục tạng tập 137. Nội dung sách này thu chép truyện kí và ngữ yếu tông thừa của 30 vị Thiền sư đời Tống như La hán Hệ nam, Viên thông Đạo…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Bảo Quả
《僧寶果》
Chỉ cho vị lậu tận A la hán, tức người đã dứt sạch tất cả mọi phiền não mà an trụ trong quả vị A la hán. [X. phẩm Tựa, phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa].
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Bi
《增悲》
Cũng gọi Bi tăng. Chỉ cho chủng tính mà tâm xót thương của Bồ tát thêm lên. Bồ tát có 2 loại chủng tính là Tăng bi và Tăng trí(cũng gọi Trí tăng). Tăng trí, tức phần tính(tự tính sai biệt của các pháp) của Đại trí tăng t…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Biện
《僧辯》
I. Tăng Biện (?-493) Danh tăng Trung quốc sống vào đời Nam Tề, người ở Kiến khang (Giang tô), họ Ngô. Sư theo học 2ngàiĐàm thiên và Pháp sướng, sau trụ ở chùa An lạc. Sư rất giỏi về Phạm bái, nổi tiếng khắp Nam Tề. Bài C…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tặng Biệt Dạ
《贈別夜》
Cũng gọi Đãi dạ, Túc dạ, Đại dạ, Bạn dạ. Chỉ cho đêm hôm trước ngày tống táng, nghĩa là đêm tiễn biệt người đã qua đời. [X. điều Thiên hóa di khám trong Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.2; điều Đối linh tiểu tham niệm tụng…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tặng Biệt Kinh
《贈別經》
Thời kinh tụng niệm trong đêm trước khi hỏa thiêu hoặc mai táng để tiễn biệt người quá cố. [X. Mạt hậu sự nghi trong Đại giám tiểu thanh qui].
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Binh
《僧兵》
Cũng gọi Pháp sư vũ gia. Tăng lữ tập hợp thành đội ngũ, cầm vũ khí chiến đấu. Tức tăng nhân làm binh sĩ. Trong Phật giáo, xưa nay cấm chỉ chúng tăng đọc các sách nói về binh pháp, tụ họp làm loạn. Kinh Phạm võng, quyển h…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Ca Tăng Nê
《僧迦僧泥》
Hạnh tu ngày ăn một bữa, 1 trong 12 hạnh đầu đà. Chữ này do viết lầm từ chữ Y ca tăng nê (Phạm: Aikàsanika, Pàli: Ekàsanika). [X. Chính pháp nhãn tạng hành trì thượng]. (xt. Thập Nhị Đầu Đà Hạnh).
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Cái
《繒蓋》
Cũng gọi Thiên tăng cái. Cái lọng lớn(cái) được may bằng lụa (tăng). Lọng vốn là một vật mà người Ấn độ dùng để che nắng, mưa. Người đời sau dùng lọng treo ở phía trên đỉnh đầu của tượng Phật, hoặc treo phía trên tòa thu…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Cang
《僧綱》
: tên gọi một chức tăng quan chuyên giám sát quy luật của tăng ni cũng như quản lý ngôi chùa lớn nổi tiếng. Ở Trung Quốc một số danh xưng khác được dùng như Sa Môn Thống (沙門統), Tăng Thống (僧統), Tăng Chánh (僧正), Tăng Chủ …
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tăng Chánh
《僧正》
Sōjō: tên gọi của một chức Tăng quan, có nghĩa là tự sửa mình cho đúng, giúp người khác làm cho đúng, chấp chưởng việc chỉnh đốn những việc làm sai trái của Tăng lữ, thống lãnh giáo đoàn Phật Giáo. Chức này tương đương v…
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tăng Chấp
《增執》
Đối là: Giảm chấp. Chấp tăng ích, tức vọng chấp các pháp thực có thì làm thêm cái giá trị có của các pháp vốn hư giả, là 1 trong 2 thứ vọng chấp. Thành duy thức luận thuật kí quyển 1 (Đại 43, 243 hạ) nói: Do đó, thể tính…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Chế
《僧制》
Cũng gọi Thanh qui, Tăng cấm. Chỉ cho những điều qui định ngoài giới luật được đặt ra để ngăn ngừa sự buông thả trong lời nói và việc làm của tăng ni. Tại Trung quốc, Tăng chế bắt đầu từ bộ Tăng ni quĩ phạm do ngài Đạo a…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Chi Bộ
《增支部》
Pàli: Aíguttara-nikàya. Bộ kinh lớn trong 5 bộ thuộc Kinh tạng Pàli Nam truyền, tương đương với kinh Tăng nhất a hàm Hán dịch. Nội dung gồm 11 tụ, 171 phẩm, 2203 kinh (có thuyết nói 2198 kinh, hoặc 2308 kinh), được chia …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tạng Chủ
《藏主》
Cũng gọi Tri tạng, Tạng ti. Chỉ cho chức vụ của vị tăng trông coi Kinh tạng, 1 trong 6 vị Đầu thủ trong tùng lâm, phải thông hiểu nghĩa học. Tạng chủ đứng đầu Tạng điện, phụ trách trông coi việc đại chúng trong tùng lâm …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Chức
《僧職》
Từ gọi chung chức vụ của tăng lữ. Các chức vụ này chuyên về việc quản lí các chùa viện, tổ chức pháp hội và giám sát tăng chúng, như Tam cương, Giảng sư, Độc sư, Ngũ sư, Thập sư, Nội cung phụng thập thiền sư, Hộ trì tăng…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Chúng
《僧衆》
Cũng gọi Chúng tăng. Chỉ cho đoàn thể tỉ khưu có từ 4 vị trở lên sống trong tinh thần hòa hợp. Tăng, gọi đủ là Tăng già (Phạm: Saôgha), Hán dịch là chúng. Tăng chúng là từ kết hợp cả Phạm và Hán. (xt. Tăng Già).
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Côn
《僧琨》
Danh tăng Trung quốc sống vào đời Tùy họ Trịnh. Sư vốn theo học Pháp sư Vong danh, vì giỏi về âm điệu nên vào khoảng năm Khai hoàng (581-600), sư được vua Văn đế nhà Tùy ban sắc cử làm Độc kinh pháp chủ trong 25 chúng. S…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Cừ
《僧璩》
Danh tăng Trung quốc sống vào đời Lưu Tống thuộc Nam triều, người ở quận Ngô, họ Lai(có thuyết nói họ Chu). Sư tham học ngài Tăng nghiệp, thông suốt các kinh, đặc biệt giỏi về luật Thập tụng. Ban đầu, sư trụ ở núi Hổ khâ…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Cung
《僧供》
Gọi đủ: Tăng cúng dường. Chỉ cho phẩm vật cúng dường chúng tăng.Cúng dường 100 vị tăng, gọi là Bách tăng cúng; cúng dường 1.000 vị tăng, gọi là Thiên tăng cúng, gọi chung là Cúng dường hội.[X. điền Hóa chủ trong Thiền uy…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Cương
《僧綱》
I. Tăng Cương. Cũng gọi Tăng quan. Nghĩa gốc là giềng mối của tăng ni, từ đó chuyển thành tên chức quan tăng do nhà nước bổ nhiệm thống lãnh tăng ni trên toàn quốc để hộ trì đạo pháp và giúp đỡ nhà nước về mặt quản lí cá…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Cương Bổ Nhậm
《僧綱補任》
Tác phẩm, 6 quyển, được thu vào Đại nhật bản Phật giáo toàn thư quyển 123. Nội dung sách này ghi chép thứ tự các vị được bổ nhiệm làm Tăng cương của Phật giáo Nhật bản, trong khoảng 519 năm, tính từ năm Suy cổ Thiên hoàn…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tang Diên Tự
《桑鳶寺》
Tạng: Bsam-yas. Gọi đủ: Bsam-yas mi-#gyur Ihungyis grupa#i gsug-lag-khaí. Cũng gọi Tang y tự, Tang da tự. Chùa ở ngoại ô, phía đông nam thủ do Lạp tát (Tạng: Lhasa), mạn bắc sông Nhã lỗ tạng bố (Tạng:Tsaí-po), là ngôi ch…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Duệ
《僧叡》
Sōei, 1762-1826: học Tăng của Phái Bổn Nguyện Tự thuộc Tịnh Độ Chơn Tông, sống vào khoảng cuối thời Giang Hộ; húy là Tăng Duệ (僧叡); tên lúc nhỏ là Tả Kinh (左京); thụy hiệu Thắng Giải Viện (勝解院); hiệu Ưng Thành (鷹城), Thạch…
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tăng Đạo
《僧導》
(362-457) Cao tăng Trung quốc sống vào đời Đông Tấn thời Nam Bắc triều, người Trường an, Thiểm tây, là học trò của ngài Cưu ma la thập.Sư xuất gia năm 10 tuổi, theo thầy học kinh Pháp hoa, đêm ngày nghiên cứu, hiểu được …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Đạo Tổn Sanh
《增道損生》
Đạo là chỉ cho trí Trung đạo; Sinh là chỉ cho sinh tử biến dịch. Tăng đạo tổn sinh nghĩa là trí Trung đạo dần dần tăng lên; còn sinh tử biến dịch thì dần dần giảm đi. Đây là từ ngữ của tông Thiên thai nói về sự lợi ích c…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Đạt
《僧達》
(475-566) Cao tăng Trung quốc, thuộc học phái Địa luận, sống vào đời Bắc Tề, người ở Thượng cốc, tỉnh Hà bắc, họ Lí. Sư xuất gia năm 15 tuổi, du học ở kinh đô (Đại đồng) Bắc Ngụy, sau khi thụ giới Cụ túc, sư chuyên học t…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tạng Đầu Bạch Hải Đầu Hắc
《藏頭白海頭黑》
Cũng gọi Mã tổ hắc bạch. Tên công án trong Thiền tông. ĐầuTạng trắng, đầu Hải đen. Nội dung công án này tường thuật cuộc vấn đáp của Thiền sư Mã tổ Đạo nhất và 2 vị đệ tử nối pháp của ngài là Tây đường Trí tạng và Bách t…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tạng Điện
《藏殿》
Chỉ cho ngôi nhà bao gồm Kinh tạng (Kinh đường) và Khán kinh đường. Kinh tạng là nơi cất giữ kinh điển có thờ tượng Phật, do đó, cũng là tụng kinh vào dịp lễ Chúc thánh, hoặc theo thỉnh nguyện của thí chủ. Còn Khán kinh …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Đĩnh Thủ Trách
《僧挺守賾》
Sōtei Shusaku, ?-?: vị tăng của Phái Dương Kì thuộc Lâm Tế Tông Trung Quốc, có thuyết cho rằng ông cùng với nhân vật tên Vị Trách (渭賾), hiệu là Tăng Đĩnh (僧挺), pháp từ của Trúc Am Sĩ Khuê (竹菴士珪). Ông đã từng làm Tàng Chủ…
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tăng Đồ
《僧徒》
Đồng Nghĩa: Tăng chúng. Đồ có 2 nghĩa: Một là nhiều, nên tăng đồ nghĩa là nhiều tăng sĩ như Tăng chúng. Hai là đệ tử, tức đối với thầy mà gọi là đồ, như Sư đồ (thầy trò). [X. Đại đường tây vực kí Q.1].
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Đường
《僧堂》
Cũng gọi Vân đường,Tọa đường, Tuyển Phật đường, Thánh tăng đường, Khô mộc đường. Chỉ cho tòa nhà được xây dựng trong khuôn viên chùa viện để hàng ngày chúng tăng tọa thiền, ngủ nghỉ, là 1 trong 7 loại điện đường trong cá…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Đường Thanh Quy
《僧堂清規》
Gọi đủ: Động thượng tăng đường thanh qui hiện hành pháp sao. Thanh qui, 5 quyển, do ngài Thụy phương Diệnsơnngười Nhật bản soạn. Nội dung qui định các pháp tắc qui củ mà một vị tăng phải chấp hành nơi Tăng đường thuộc tô…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Già
《僧伽》
s, p: saṃgha: gọi tắt là tăng; ý dịch là hòa (和), chúng (眾), hòa hợp (和合); cho nên còn được gọi là hòa hợp chúng (和合眾), hòa hợp tăng (和合僧), hải chúng (海眾, nghĩa là chúng tăng hòa hợp như một vị nước biển). Hoặc lấy Phạn …
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tăng Già Bà La
《僧伽婆羅》
(460-524) Phạm: Saôgha varman hoặc Saíghapàla. Hán dịch: Tăng dưỡng, Tăng khải, Chúng khải. Danh tăng người nước Phù nam (Cao miên) sang Trung quốc dịch kinh vào đời Nam Tề. Sư thông minh từ thủa nhỏ, xuất gia năm 15 tuổ…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Già Bạt Đà La
《僧伽跋陀羅》
Phạm: Saôghabhadra. Hán dịch: Chúng hiền, Tăng hiền. I. Tăng Già Bạt Đà La. Luận sư người Ca thấp di la thuộc Bắc Ấn độ. Thủa nhỏ sư đã thông minh hiểu rộng, được mọi người khen ngợi. Sư nghiên cứu sâu sát luận Đại tì bà…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Già Bạt Ma
《僧伽跋摩》
Phạm: Saôghavarman. Hán dịch: Tăng khải, Chúng khải. I. Tăng già Bạt ma (?-?) Cao tăng Ấn độ, đến Trung quốc dịch kinh vào đời Lưu Tống. Sư xuất gia từ nhỏ, giới đức thanh cao, hiểu sâu tạng Luật, đặc biệt tinh thông luậ…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Già Bạt Trừng
《僧伽跋澄》
Phạm: Saôghabhùti. Hán dịch: Chúng hiện. Cao tăng nước Kế tân, Bắc Ấn độ, đến Trung quốc dịch kinh vào đời Đông Tấn.Sư học đủ 3 tạng, thông suốt các kinh, lại hiểu thấu diệu chỉ của luận A tì đàm tì bà sa. Vì có chí du p…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Già Da Xá
《僧伽耶舍》
Phạm: Saôghayazas. Hán dịch: Chúng xưng. Luận sư Ấn độ sống vào thời đại Phật giáo bộ phái. Sư tinh thông các bộ luận của Thuyết nhất thiết hữu bộ và rất giỏi về các môn học Nhân minh, Thanh minh... [X. Nhân minh đại sớ …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Già Đà
《僧伽陀》
I. Tăng Già Đà. Phạm: Saôgata. Hán dịch: Tập chủng tính, Li trước địa. Phải tu hạnh Phục đạo nhẫn một A tăng kì kiếp mới vào được giai vị Tăng già đà, tương đương với giai vị Thập trụ trong 42 giai vị tu hành của Bồ tát.…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Già Đề Bà
《僧伽提婆》
Phạm: Saôghadeva. Cũng gọi Tăng già đề hòa, Tăng già đế bà, Cù đàm tăng già đề bà. Hán dịch: Chúng thiên. Cao tăng kiêm đại học gia Tì đàm học thuộc Hữu bộ, người nước Kế tân, BắcẤn độ, họ Cù đàm, đến Trung quốc dịch kin…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Già La Sát
《僧伽羅刹》
Phạm: Saôgharakwa. Cũng gọi Tăng già la xoa. Hán dịch: Chúng hộ. Cao tăng người nước Tu lại thuộc Ấn độ sống vào khoảng thế kỉ thứ nhất Tây lịch.Sư xuất gia học đạo từ lúc còn nhỏ, thông minh quán thế, trứ thuật rất nhiề…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tăng Già La Sát Sở Tập Kinh
《僧伽羅刹所集經》
Cũng gọi Tăng già la sát sở tập Phật hành kinh, Tăng già la sát tập kinh, Tăng già la sát tập. Kinh, 3 quyển(có chỗ ghi 5 quyển), do ngài Tăng già bạt trừng dịch vào đời Tiền Tần, được thu vào Đại chính tạng tập 4. Nội d…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển