Tứ Độ

: còn gọi là Tứ Phật Độ (四佛土), Tứ Chủng Phật Độ (四種佛土), Tứ Chủng Tịnh Độ (四種淨土), Tứ Chủng Quốc Độ (四種國土); nghĩa là 4 loại Quốc Độ Phật. Có nhiều thuyết khác nhau về quan niệm này. Đại Sư Trí Khải (智顗, 538-397), Tổ sáng lập ra Thiên Thai Tông Trung Quốc, lập ra 4 loại Phật Độ là Phàm Thánh Đồng Cư Độ (凡聖同居土), Phương Tiện Hữu Dư Độ (方便有餘土), Thật Báo Vô Chướng Ngại Độ (實報莊嚴土), Thường Tịch Quang Độ (常寂光土). (1) Phàm Thánh Đồng Cư Độ, còn gọi là Nhiễm Tịnh Đồng Cư Độ (染淨同居土), Nhiễm Tịnh Quốc (染淨國); chỉ Quốc Độ cùng tồn tại chung của hạng Phàm Phu thuộc hai cõi Trời người và chư vị Thánh như Thanh Văn (Sanskrit: śrāvaka, 聲聞), Duyên Giác (Sanskrit: pratyeka-buddha, Pāli: pacceka-buddha 緣覺). Trong đó, cõi này được chia thành 2 loại là tịnh và uế, như Thế Giới Ta Bà (s, Pāli: sahā 娑婆) là Đồng Cư Uế Độ (同居穢土), Tây Phương Cực Lạc (西方極樂) là Đồng Cư Tịnh Độ (同居淨土). (2) Phương Tiện Hữu Dư Độ, còn gọi là Phương Tiện Độ (方便土), Hữu Dư Độ (有餘土); chỉ cho Quốc Độ của những bậc Thánh tu đạo Phương Tiện, đã đoạn tận Kiến, Tư, Hoặc như Bích Chi Phật (辟支佛), A La Hán (Sanskrit: arhat, Pāli: arahant 阿羅漢), v.v.; nên được gọi là Phương Tiện (s, Pāli: upāya 方便), nhưng chưa đoạn tận sự mê mờ về Vô Minh trần sa, mới có tên là Hữu Dư (有餘, vẫn còn dư, còn sót). Cõi này còn được gọi là Biến Dịch Độ (變易土). (3) Thật Báo Vô Chướng Ngại Độ, còn gọi là Thật Báo Độ (實報土), Quả Báo Độ (果報土), là Quốc Độ của chư vị Bồ Tát (Sanskrit: bodhisattva, Pāli: bodhisatta 菩薩) đã đoạn trừ một phần của Vô Minh (Sanskrit: avidyā, Pāli: avijjā 無明), không có hàng Phàm Phu của Hai Thừa. Đây là Quốc Độ Tự Tại vô ngại của đạo Chân Thật, nên có tên gọi như vậy. (4) Thường Tịch Quang Độ, còn gọi là Lý Tánh Độ (理性土); là trú xứ của chư Phật đã đoạn tận Căn Bản Vô Minh, tức là Quốc Độ của chư Phật Chứng Quả Diệu Giác Cứu Cánh. Thường nghĩa là thường có Pháp Thân (Sanskrit: dharma-kāya, 法身), vốn có thể thường trú; Tịch ở đây là giải thoát, tức hết thảy các tướng vĩnh viễn vắng lặng; Quang là Bát Nhã (Sanskrit: prajñā, Pāli: paññā 般若), tức là trí tuệ chiếu soi các tướng; nên cõi này cũng là Quốc Độ của ba đức Thường Trú (Pháp Thân), Tịch Diệt (Giải Thoát) và Quang Minh (Bát Nhã). Ba đức này có tên là Bí Mật Tạng (秘密藏), là nơi nương tựa của chư Phật Như Lai; vì vậy mới được gọi là Thường Tịch Quang Độ. Bên cạnh đó, Pháp Thường (法常, 567-645), Trí Nghiễm (智儼, 602-668), Đạo Tuyên (道宣, 596-667) và Huyền Uẩn (玄惲, ?-?, tức Đạo Thế [道世], người soạn bộ Pháp Uyển Châu Lâm [法苑珠林]) có lập ra Tứ Độ khác do chư Phật cư trú, gồm: (1) Hóa Tịnh Độ (化淨土), do chư Phật biến hiện ra 7 loại báu, 5 Trần (Sắc, Thanh, Hương, Vị, Xúc); nhờ Thần Lực của Phật mà mặt đất mềm mại, không có gò trũng, cát đá, v.v., giống như cõi Tịnh Độ Tây Phương Cực Lạc, tùy theo tâm Chúng Sanh muốn thấy mà hóa hiện ra; và đây cũng là Quốc Độ của Hóa Thân (Sanskrit: nirmāṇa-kāya, 化身). (2) Sự Tịnh Độ (事淨土), lấy 7 loại báu, 5 Trần làm hình tướng của Quốc Độ. Trong cõi này, có đầy đủ các loại trân bảo Trang Nghiêm vi diệu; giả như Thế Giới bị bốc lửa cháy rực, đức Như Lai trú trong đó vẫn đi Kinh Hành, vẫn An Nhiên đi đứng nằm ngồi, cõi ấy tự nhiên từ trong đất hiện ra nước có Tám Công Đức, làm cho mát mẻ. Đây là Quốc Độ của Tha Thọ Dụng Thân (他受用身, tức Ứng Thân [s: nirmāṇa-kāya, 應身]). (3) Thật Báo Tịnh Độ (實報淨土), Quốc Độ lấy Hai Không là cửa, Ba Tuệ làm con đường ra vào; Xa Ma Tha (Sanskrit: samatha, 奢摩他, Thiền Định), Tỳ Bát Xá Na (Pāli: vipassanā, 毘鉢舍那, Quán) làm cỗ xe; Căn Bản Vô Phân Biệt Trí (根本無分別智) làm dụng. Đây là Quốc Độ của Tự Thọ Dụng Thân (自受用身, tức Báo Thân [s: sambhoga-kāya, 報身]). (4) Pháp Tánh Tịnh Độ (法性淨土), Quốc Độ lấy Chân Như làm thể, là cõi của Pháp Thân. Ngoài ra, Duy Thức Tông lại lập ra 4 loại Quốc Độ khác là: (1) Pháp Tánh Độ (法性土), còn gọi là Tự Tánh Thân Y Pháp Tánh Độ (自性法身依法性土). Tự Tánh Thân tức là Pháp Thân, lấy tự tánh Chân Như làm thân, thể không Sai Biệt, không bị Sắc Tướng thâu nhiếp, giống như Hư Không, biến khắp tất cả nơi. (2) Tự Thọ Dụng Độ (自受用土), còn gọi là Tự Thọ Dụng Thân Y Tự Thọ Dụng Độ (自受用身依自受用土), tức là Thật Báo Độ (實報土), là do đức Phật lấy Tương Ứng Tịnh Thức (相應淨識) tu mà Thành Tựu nên; từ khi mới Thành Phật cho đến tận cùng tương lai, liên tục biến thành Quốc Độ Phật thuần tịnh, chu vi không giới hạn, các loại báu Trang Nghiêm. Tự Thọ Dụng Thân nương vào cõi này mà trú. (3) Tha Thọ Dụng Độ (他受用土), còn gọi là Tha Thọ Dụng Thân Y Tha Thọ Dụng Độ (他受用身依他受用土), cũng là Thật Báo Độ. Đức Phật lấy năng lực Đại Từ Bi, tùy theo sự thích nghi của các Bồ Tát trong Thập Địa (Sanskrit: daśa-bhūmi, 十地) mà biến thành cõi Tịnh Độ. Tha Thọ Dụng Thân nương vào cõi này mà trú. (4) Biến Hóa Độ (變化土), còn gọi là Biến Hóa Thân Y Biến Hóa Độ (變化身依變化土). Đức Phật lấy năng lực Đại Từ Bi, tùy theo sự thích nghi của Chúng Sanh có duyên mà biến hóa thành. Trong Liên Tu Khởi Tín Lục (蓮修起信錄, 卍 Tục Tạng Kinh Vol. 62, No. 1204) quyển 3 có đoạn: “Tứ Độ Liên Hoa Tứ Độ hương, độ trung các các kiến Từ Vương, Quan Âm thường hoán si nhân tỉnh, Đại Thế tần thôi liên ngạc phương, Tự Tại nhàn vân Tam Muội đắc, thanh u Cam Lộ Nhất Tâm lương (四土蓮花四土香、土中各各見慈王、觀音常喚癡人醒、大勢頻催蓮萼芳、自在閒雲三昧得、清幽甘露一心涼, Bốn Cõi Hoa Sen Bốn Cõi thơm, cõi ấy mỗi mỗi thấy Từ Vương, Quan Âm thường gọi người mê tỉnh, Thế Chí luôn bày sen ngát hương, Tự Tại mây nhàn Tam Muội chứng, an lành Cam Lộ tâm mát trong).” Hay trong Linh Phong Ngẫu Ích Đại Sư Tuyển Định Tịnh Độ Thập Yếu (靈峰蕅益大師選定淨土十要, 卍 Tục Tạng Kinh Vol. 61, No. 1164) quyển 9 có câu: “Nhất Chân Pháp Giới tánh, bất biến năng Tùy Duyên, Tam Thân cập Tứ Độ, tất do tâm biến khởi (一眞法界性、不變能隨緣、三身及四土、悉由心變起, tánh Pháp Giới nhất chân, chẳng biến thường Tùy Duyên, Ba Thân và Bốn Cõi, tất do tâm biến hóa).”