Từ Điển Phật Học
Công cụ tra cứu thuật ngữ Phật học với định nghĩa học thuật, nguồn kinh điển và đối chiếu đa ngữ (Hán, Sanskrit, Pāli, Anh). Dành cho nghiên cứu và học tập.
Danh sách thuật ngữ
Lọc theo chữ cái.
-
Tam Kết
《三結》
Phạm: Trìịi saôyojanàni. Pàli:Tìịi saôyojanàni. Cũng gọi Sơ quả tam kết. Kết chính là Kiến hoặc, chúng sinh do Kiến hoặc này trói buộc nên không thể thoát li sinh tử. Hàng Thanh văn dứt hết Hoặc này thì chứng được Sơ quả…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tâm Khí
《心器》
Chỉ cho tâm thức hữu tình, vì tâm thức có năng lực tích góp, chứa đựng tất cả các pháp giống như vật (khí) dùng để chứa đựng, nên gọi là Tâm khí. Tâm thức bao nhiếp hết thảy hiện tượng tinh thần của con người, có công nă…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Khổ
《三苦》
Phạm: Tisro-du#khatà#. I. Tam Khổ. Căn cứ vào tánh chất của khổ mà chia làm 3 loại là Khổ khổ, Hoại khổ và Hành khổ.1. Khổ khổ (Phạm: Du#khadu#khatà): Nỗi khổ bức não thân tâm thuộc các pháp khổ thụ trái ý trong hành uẩn…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Khổ Đối Tam Giới
《三苦對三界》
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú đem 3 khổ phối hợp với 3 cõi. 1. Khổ khổ đối Dục giới: Thụ sinh trong 3 cõi đều là khổ, các cảnh cõi Dục bức bách, nỗi khổ ở đây rất nhiều, nên cõi Dục được phối với khổ khổ. 2. Hoại khổ đ…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Khoa
《三科》
Tất cả các pháp được chia làm 3 loại: Uẩn, Xứ, Giới gọi là Tam khoa. Uẩn xứ giới cũng gọi là Ấm nhập giới, Ấm giới nhập. Tức là: 1. Ngũ uẩn(cũng gọi Ngũ ấm, Ngũ chúng, Ngũ tụ): Chỉ cho sắc, thụ, tưởng, hành, thức. 2. Thậ…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Khoa Giản Cảnh
《三科揀境》
Lựa chọn cảnh trong 3 khoa (ấm nhập giới) để quán xét. Tông Thiên thai bàn về cảnh của pháp quán tâm, trong 10 cảnh Viên đốn chỉ quán, chọn lấy 3 khoa: 5 ấm, 12 nhập, 18 giới để chỉ bày quán cảnh. Thứ tự lựa chọn như sau…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Không
《三空》
: Ba Không. Các nhà Duy Thức nương vào 3 tánh Biến (遍), Y (依), Viên (圓) để lập ra nghĩa của Ba Không; tức là (1) Vô Tánh Không (無性空), còn gọi là Vô Thể Không (無體空), nghĩa là Tánh Biến Kế Sở Chấp (遍計所執性) trước khi vọng tì…
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tàm Kiển Tự Phọc
《蠶繭自縛》
Cũng gọi Tác kiển tự phược. Con tằm làm kén để tự buộc mình. Ví dụ chúng sinh tự khởi phiền não, tự tạo ác nghiệp đểphảichìm đắm trong 3 cõi, giống như con tằm tự làm lấy kén và nhả tơ ra để tự buộc mình. Kinh Đại bát ni…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Kiếp
《三劫》
I. Tam Kiếp. Chỉ cho 3 đại kiếp: Quá khứ, Hiện tại và Vị lai. Trụ kiếp ở quá khứ gọi là Trang nghiêm kiếp (Phạm: Vỳuha-kalpa), Trụ kiếp ở hiện tại gọi là Hiền kiếp (Phạm: Bhadra-kalpa), Trụ kiếp ở vị lai gọi là Tinh tú k…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Kinh Nghĩa Sớ
《三經義疏》
Sangyōgisho: thư tịch chú thích kinh điển do Thánh Đức Thái Tử (聖德太子, Shōtoku Taishi) truyền lại, tên gọi chung của Pháp Hoa Kinh Nghĩa Sớ (法華經義疏) 4 quyển, Thắng Man Kinh Nghĩa Sớ (勝鬘經義疏) 1 quyển và Duy Ma Kinh Nghĩa Sớ …
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tam Kinh Nhất Luận
《三經一論》
Ba kinh 1 luận. Tức 4 bộ kinh luận mà tông Tịnh độ y cứ. Tam kinh chỉ cho kinh Vô lượng thọ 2 quyển(do ngài Khang tăng khải dịch vào đời Tào Ngụy), kinh Quán vô lượng thọ 1 quyển(do ngài Cương lương da xá dịch vào đời Lư…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Kinh Nhất Luận Ngũ Bộ Cửu Quyển
《三經一論五部九巻》
: các kinh điển thuộc Tịnh Độ Tông. Tam Kinh gồm Vô Lượng Thọ Kinh (無量壽經), Quán Vô Lượng Thọ Kinh (觀無量壽經) và A Di Đà Kinh (阿彌陀經). Nhất Luận là bộ Vãng Sanh Luận (徃生論) của Thế Thân (s: Vasubandhu, 世親). Còn Ngũ Bộ Cửu Quyể…
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tam Kinh Thông Biệt
《三經通別》
Chỉ cho nghĩa thông và biệt trong 3 phần Giáo, Hành, Lí, của các kinh. Cứ theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển 1, hạ, các kinh do đức Phật nói đều có đủ 3 phần Giáo, Hành và Lí. Ba phần này mỗi phần đều có nghĩa thông và biệt…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Kỳ
《三祇》
Sangi: hay còn gọi là Tam A Tăng Kỳ Kiếp (三阿僧祇劫), Tam Đại A Tăng Kỳ Kiếp (三大阿僧祇劫), Tam Đại Tăng Kỳ (三大僧祇). A Tăng Kỳ Kiếp (s: asaṅkhyeya-kalpa, p: asaṅkheyya-kappa, 阿僧祇劫) có nghĩa là số lượng kiếp (thời gian vĩnh hằng) q…
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tam Kỳ Mạt Kiếp
《三期末劫》
Tiếng dùng trong tông giáo dân gian ở đời Minh, Thanh tại Trung quốc. Thế giới được chia làm 3 thời kì, các tông giáo dân gian chủ trương trải qua hết kiếp mạt ở cuối thời kì thứ 2 thì sẽ tiến vào thế giới lí tưởng của t…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tâm Kýnh
《心鏡》
Gương tâm, chỉ cho tâm của chúng sinh. Vì tâm của chúng sinh giống như tấm gương sáng, có khả năng chiếu soi muôn tượng, cho nên gọi là Tâm kính. Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 581 hạ) nói: Tâm chúng sinh giống như tấm …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Lạc
《三樂》
I. Tam Lạc. Chỉ cho Ngoại lạc, Nội lạc và Pháp lạc nói trong Vãng sinh luận chú quyển hạ. 1. Ngoại lạc: Niềm vui do 5 thức(mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) duyên với 5 cảnh(sắc, thanh, hương, vị, xúc) sinh ra. 2. Nội lạc: Niềm…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Lạc Xoa
《三落叉》
Chỉ cho 3 ức, là số hạn thành tựu việc niệm tụng Đà la ni trong Mật giáo. Lạc xoa vốn là danh số của Ấn độ, 10 vạn là 1 lạc xoa, vì 10 vạn là 1 ức nên 3 lạc xoa dịch là 3 ức. Hoặc chỉ cho 3 thời sáng, trưa, chiều, và 3 m…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Lậu
《三漏》
Cũng gọi Tam hữu lậu. Chỉ cho 3 thứ phiền não trói buộc hữu tình trong 3 cõi, khó thoát ra được. 1. Dục lậu (Phạm:Kàmàsrava), cũng gọi Dục hữu lậu: Trong 36 tùy miên phiền não căn bản trói buộc chúng sinh trong cõi Dục t…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Lễ
《三禮》
Cũng gọi Tam bái. I. Tam Lễ. Gọi đủ: Tam bảo lễ. Cũng gọi Tam kính lễ. Chấp tay lễ bái Tam bảo Phật Pháp Tăng. Trong phẩm Tịnh hạnh kinh Hoa nghiêm quyển 6 (bản dịch cũ) và Vãng sinh tịnh độ sám nguyện nghi đều có chép v…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tâm Liên
《心蓮》
Đóa sen tâm. 1. Trong Hiển giáo, Tâm liên ví dụ chotâmtự tính thanh tịnh của chúng sinh. 2. Trong Mật giáo, Tâm liên là chỉ cho Nhục đoàn tâm(Hãn lật đà, quả tim) của phàm phu, vì Nhục đoàn tâm (quả tim) có hình dáng như…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tâm Lộ
《心路》
Đường tâm. Chỉ cho tâm, vì tâm của người ta là con đường tu hành đưa đến quả vị Phật. Vô môn quan tắc 1 (Đại 48, 292 hạ) nói: Tham thiền cần phải thấu suốt cửa Tổ sư, diệu ngộ phải đến tận cùng tâm lộ; nếu không thấu suố…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Loại Cảnh
《三類境》
I. Tam Loại Cảnh. Cũng gọi Tam loại, Tam cảnh. Chỉ cho 3 loại cảnh do tông Pháp tướng căn cứ vào tính chất của cảnh sở duyên mà thành lập, đó là: 1. Tính cảnh: Chỉ cho cảnh chân thực. Cảnh này tự giữ lấy tính chất của nó…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Loại Cường Địch
《三類强敵》
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Chỉ cho 3 loại người mang tâm thù địch hoặc bức hại những hành giả kinh Pháp hoa, đó là: 1. Người thế tục tà ác, cũng gọi những người tục tăng thượng mạn. 2. Những tì khưu tà trí, cũng …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Luận
《三論》
Chỉ cho luận Trung quán 4 quyển, luận Thập nhị môn 1 quyển của ngài Long thụ và Bách luận 2 quyển của ngài Đề bà. Ba bộ luận này đều là điển tịch trọng yếu của tông Tam luận và đều do ngài Cưu ma la thập dịch. 1. Luận Tr…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Luận Huyền Nghĩa
《三論玄義》
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Cát tạng soạn vào đời Tùy, được thu vào Đại chính tạng tập 45. Nội dung sách này trình bày 1 cách khái quát về đại nghĩa của ba bộ Trung luận, Bách luận và Thập nhị môn luận mà tông Tam luận y …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Luận Huyền Sớ Văn Nghĩa Yếu
《三論玄疏文義要》
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Trân hải, người Nhật bản soạn, được thu vào Đại chính tạng tập 70. Tác giả căn cứ vào hơn 30 loại trứ tác của ngài Cát tạng, trích lấy nghĩa cương yếu của tông Tam luận, thêm phần giải thích c…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Luân Thân
《三輪身》
Cũng gọi Tam chủng luân thân, Tam luân.Chỉ cho 3 thứ luân thân: Tự tính luân thân, Chính pháp luân thân và Giáo lệnh luân thân. Mạn đồ la Kim cương giới của Mật giáo được chia làm 2 thứ lớp từ quả hướng đến nhân và từ nh…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Luân Thể Không
《三輪體空》
Thể của 3 luân là Không. Tức là khi thực hành pháp bố thí, Bồ tát phải thấu suốt thể của người bố thí, người nhận sự bố thí và vật dùng để bố thí đều là không để phá trừ tướng chấp trước. 1. Thí không: Người bố thí thấu …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Luận Tổ Sư Truyện Tập
《三論祖師傳集》
Tác phẩm, 3 quyển, thu chép truyện kí về các Tổ thuộc tông Tam luận của Ấn độ và Trung quốc. Quyển thượng: Gồm truyện Phật Thích ca và các chư Tổ Ấn độ như ngài Văn thù, Mã minh, Long thụ, La hầu la, Tu lợi da tô ma...Qu…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Luận Tông
《三論宗》
Sanron-shū: tên gọi một trong 13 tông phái lớn của Phật Giáo Trung Quốc, học phái nghiên cứu dựa trên 3 bộ luận chính là Trung Luận (s: Mādhyamakakārikā, 中論) 4 quyển, Thập Nhị Môn Luận (s: Dvādaśa-dvāra-śāstra, 十二門論) 1 q…
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tam Lực
《三力》
I. Tam Lực. Ba thứ lực dụng gia trì tương ứng giữa Phật và chúng sinh của Mật giáo. 1. Ngã công đức lực: Sức công đức thiện căn của hành giả tu diệu hạnh tam mật thân, khẩu, ý; là duyên tăng thượng của Liễu nhân Phật tín…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Lục Độc Pháp
《三六獨法》
Tam lục là 18 (3x6=18), Độc pháp chỉcho pháp riêng biệt. Tức là 18 pháp đặc biệt, chỉ riêng Phật mới có, gọi là Thập bát bất cộng pháp. Mười tám thứ công đức này, hàng Nhị thừa Thanh văn và Duyên giác không có được, nên …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tâm Lượng
《心量》
Sự suy lường của tâm. Nghĩa là tâm dấy lên vọng tưởng rồi suy lường, phân biệt những cảnh vật bên ngoài, đó là tâm lượng của phàm phu. Còn tâm lượng chân thực mà Như lai chứng được thì xa lìa tất cả sở duyên(đối tượng), …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tâm Lý
《心理》
Bộ sách nói về Nhân minh (luận lí học) của Phật giáo Tây tạng, có nhiều bản của các tác giả khác nhau. Nội dung sách trình bày lí luận về các hoạt động tư duy. Chia tâm làm Lượng và Phi lượng; trong nhận thức thuộc về Lư…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tâm Ma
《心魔》
Chỉ cho các ma phiền não như tham dục, dâm dục... có sức dẫn dắt con người đivào đường tà ác. Kinh Lăng nghiêm nói: Chớ để tâm ma dấy lên những ý nghĩ xấu ác. Ác ma phiền não này có năng lực phá hại thiện pháp thế gian v…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Ma Ba Đa Pháp
《三摩波多法》
Tam ma ba đa, Phạm: Samàpta. Cũng gọi Tam pha đa, Tam ba đa. Hán dịch: Cứu cánh. Gọi đủ: Tam ma ba đa hộ ma pháp; Thành tựu hộ ma pháp. Cũng gọi Chung pháp. Pháp cầu nguyện cho được thành tựu viên mãn lúc kết thúc 1 pháp…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Ma Bạt Đề
《samdhi》
, tức là Tam-muội, cũng đọc là Tam-ma-đề hay Tam-ma-địa, Hán dịch nghĩa là Thiền định hay Đại định, chỉ pháp tu đạt đến chỗ thân và tâm không còn xao động, dứt hết vọng tưởng, tà kiến, thể nhập Pháp thân của chư Phật.
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tam Ma Da
《三摩耶》
Phạm: Samaya. Cũng gọi Tam muội da, Sai ma dã, Sa ma da. Hán dịch: Thời, Chúng hội, Nhất trí, Qui tắc, Giáo lý. I. Tam Ma Da. Có hàm nghĩa là thời như ở đầu các kinh có câu Như thị ngã văn, nhất thời... (Phạm: Evaô maỳa …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Ma Da Đạo
《三摩耶道》
Từ gọi chungphápcủa Mật giáo. Tam mada nghĩa là bình đẳng, Mật giáo lấy pháp Tam mật bình đẳng làm nghĩa lí căn bản, vì thế gọi chung pháp của Mật giáo là Tam ma da đạo. (xt. Tam Ma Da).
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Ma Đát Trá Quốc
《三摩呾咤國》
Tam ma đát tra, Phạm: Samataỉa. Tên một nước đời xưa ở miền Đông Ấn độ.Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 10 thì nước này chu vi hơn 2000 dặm, vùng gần bờ biển ẩm thấp, đô thành chu vi hơn 20 dặm, khí hậu ôn hòa, phong t…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Ma Địa
《三摩地》
s, p: samādhi: còn gọi là Tam Muội (三昧), Tam Ma Đề (三摩提), Tam Ma Đế (三摩帝), Tam Ma Để (三摩底), Tam Muội Địa (三昧地), v.v.; ý dịch là Đẳng Trì (等持), Chánh Định (正定), Chánh Ý (定意), Điều Trực Định (調直定), Chánh Tâm Hành Xứ (正心行處)…
Xem chi tiếtNguồn: Tự Điển Phật Học Đạo Uyển
-
Tam Ma Địa Pháp
《三摩地法》
Từ gọi chungphápcủa Mật giáo. Vì bản ý của Mật tông là tu Tam ma địa Tam mật bình đẳng, cho nên pháp của Mật giáo được gọi chung là Tam ma địa pháp. Pháp này cũng là pháp lắng tưởng 5 tướng thành thân, quán xét 3 mật sâu…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Ma Hứ Đa
《三摩呬多》
Phạm,Pàli:Samàhita. Hán dịch: Đẳng dẫn, Thắng định. Chỉ cho thân tâm an hòa bình đẳng do định lực dẫn sinh. Phần vị định do gia hạnh trước dẫn phát, cũng gọi là Tam ma hi đa. Cứ theo Thành duy thức luận thuật kí quyển 6,…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Ma Nhã
《三摩若》
Dịch cũ: Tổng tướng. Dịch mới: Hữu. Chỉ cho Cú nghĩa (nguyên lí) thứ 4 trong 6 cú nghĩa do học phái Thắng luận lập ra. Bách luận sớ quyển thượng (Đại 42, 246 hạ) nói: Thứ tư là Tam ma nhã đế, Hán dịch là Tổng tướng đế, n…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Mặc Đường
《三默堂》
Chỉ cho 3 nơi mà khi vào trong phải giữ im lặng, đó là nhà tắm, nhà tăng, và nhà xí. 1. Nhà tắm: Trong nhà tắm không được nói chuyện, cho nên Phật qui định 2 nghi thức tắm gội: Một là nói pháp, hai là im lặng.2. Nhà tăng…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Mật
《三密》
Phạm:Trìịi guhỳani. Chỉ cho 3 nghiệp bí mật, tức Thân mật (Phạm: Kàya-guhya), Khẩu mật (Phạm: Vàg-guhya)) và Ý mật (Phạm: Manoguhya). Khẩu mật cũng gọi là Ngữ mật và Ý mật cũng gọi là Tâm mật. Từ Tam mật chủ yếu do Mật g…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Mật Dụng Đại
《三密用大》
Tác dụng to lớn của Tam mật. Tam mật chỉ cho Thân mật, Ngữ mật và Ý mật. Tác dụng của Tam mật trùm khắp pháp giới, bao quát cả vũ trụ vạn hữu, cho nên gọi là Tam mật dụng đại. Tam nghiệp của chúng sinh tương ứng với Tam …
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Mật Gia Trì
《三密加持》
Chỉ cho sự gia trì của Tam mật đức Phật. Khi chúng sinh tu hành Tam mật thì 3 nghiệp thân, khẩu, ý của mình được Tam mật của Phật gia trì, Phật và chúng sinh Tam mật tương ứng, dung hợp không cách ngăn (Tam mật du già) t…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển
-
Tam Mật Quán
《三密觀》
Cũng gọi Tam kim cương quán, Tam kim quán, Tam hồng quán. Pháp quán tưởng của Mật giáo tu để diệt trừ những tội cấu của 3 nghiệp thân khẩu ý, hiển hiện công đức của chư tôn. Thứ tự tu hành pháp này như sau: Trước hết trả…
Xem chi tiếtNguồn: Phật Quang Đại Từ Điển