Phật

s, Pāli: buddha: gọi đủ là Phật Đà (佛陀、佛馱) Hưu Đồ (休屠), Phù Đà (浮陀), Phù Đồ (浮屠、浮圖), Phù Đầu (浮頭), Một Đà (沒馱), Bột Đà (勃陀、馞陀), Bộ Tha (步他); ý dịch là Giác Giả (覺者), Tri Giả (知者), Giác (覺); nghĩa là đấng giác ngộ chân lý; cũng có nghĩa là đầy đủ tự giác (自覺, tự giác ngộ mình), giác tha (覺他, làm cho người khác giác ngộ), giác Hành Viên mãn (覺行圓滿, giác ngộ và thực hành đều viên mãn), thấy biết Như Thật hết thảy tánh tướng của các pháp, là bậc Đại Thánh Thành Tựu Đẳng Chánh Giác. Đây là quả vị tối cao trong tu hành của Phật Giáo. Ba yếu tố tự giác, giác tha và giác Hành Viên mãn, đối với hạng Phàm Phu thì không yếu tố nào đầy đủ cả; đối với hàng Nhị Thừa Thanh Văn (Sanskrit: śrāvaka, Pāli: sāvaka 聲聞), Duyên Giác (Sanskrit: pratyeka-buddha, Pāli: pacceka-buddha 緣覺) thì chỉ có tự giác; Bồ Tát (Sanskrit: bodhisattva, Pāli: bodhisatta 菩薩) thì có đủ tự giác và giác tha; chỉ có Phật mới có đủ ba yếu tố này; cho nên đây là tôn xưng cao quý nhất. Về nội dung chứng ngộ của đức Phật, các kinh luận có nhiều thuyết khác nhau. Về thân Phật, cõi nước Phật, v.v., các Tông Phái cũng có nhiều dị thuyết. Cũng có biết bao danh xưng để tán than đức Phật như 10 Danh Hiệu của đức Như Lai, Nhất Thiết Tri Giả (一切知者, người biết tất cả), Nhất Thiết Kiến Giả (一切見者, người thấy tất cả), Tri Đạo Giả (知道者, người biết đạo), Khai Đạo Giả (開道者, người khai mở đạo [con đường]), Thuyết Đạo Giả (說道者, người thuyết về đạo), Thế Tôn (世尊, đấng được cuộc đời tôn kính), Thế Hùng (世雄, bậc hùng mạnh có thể đoạn trừ mọi Phiền Não của Thế Gian), Thế Nhãn (世眼, người có con mắt dẫn dắt Thế Gian), Thế Anh (世英, bậc ưu tú nhất Thế Gian), Thiên Tôn (天尊, Đệ Nhất Nghĩa Thiên tối thắng trong 5 vị trời), Đại Giác Thế Tôn (大覺世尊, hay Đại Giác Tôn), Giác Vương (覺王, vua giác ngộ), Giác Hoàng (覺皇, vua giác ngộ), Pháp Vương (法王, vua của các pháp), Đại Đạo Sư (大導師, vị thầy hướng dẫn vĩ đại), Đại Thánh Nhân (大聖人), Đại Sa Môn (大沙門), Đại Tiên (大仙, đấng tôn kính nhất trong Chư Tiên), Đại Y Vương (大醫王, như danh y tùy theo bệnh mà cho thuốc hay, đức Phật là người tùy theo tâm bệnh mà Thuyết Pháp), Phật Thiên (佛天), Phật Nhật (佛日, đức Phật như mặt trời chiếu sang khắp nơi), Lưỡng Túc Tôn (兩足尊, đấng tôn kính nhất trong loài có hai chân, lưỡng túc ở đây còn có nghĩa là đầy đủ hai yếu tố nguyện và hạnh), Nhị Túc Tôn (二足尊), Lưỡng Túc Tiên (兩足仙), Nhị Túc Tiên (二足仙), Thiên Trung Thiên (天中天, bậc tối thắng trong Chư Thiên), Nhân Trung Ngưu Vương (人中牛王, tỷ dụ đức Phật là vua của loài trâu), Nhân Hùng Sư Tử (人雄師子, tỷ dụ đức Phật là con sư tử hùng mạnh trong loài người), v.v. Đức Phật là người có thể hóa độ, dẫn dắt mình và người khác, nên có tên là Năng Nhân (能人); cho nên Phật A Di Đà cũng được gọi là An Lạc Năng Nhân (安樂能人). Đức Phật có những đức tính đặc thù, như thân Ngài có 32 tướng tốt, 48 vẻ đẹp; ngoài ra còn có 10 Lực, 18 pháp bất cọng, v.v. Định, Trí và Bi của Phật đều tối thắng, nên gọi là Đại Định (大定), Đại Trí (大智), Đại Bi (大悲); phối với Ba Đức là Đoạn Đức (斷德), Trí Đức (智德) và Ân Đức (恩德), gọi chung là Đại Định Trí Bi (大定智悲). Chư Phật xuất hiện trong thời Quá Khứ được gọi là Quá Khứ Phật (過去佛) hay Cổ Phật (古佛), như 7 vị Phật Quá Khứ, Phật Nhiên Đăng (Sanskrit: Dīpaṃkara, 燃燈), v.v. Chư Phật sẽ xuất hiện nơi cõi Ta Bà trong tương lai thì gọi là Hậu Phật (後佛) hay Đương Lai Phật (當來佛), như Phật Di Lặc (Sanskrit: Maitreya, Pāli: Metteyya 彌勒). Ban đầu, Phật là chỉ cho đức Phật của lịch sử, tức là Phật Thích Ca; về sau sản sinh tư tưởng 7 vị Phật Quá Khứ, rồi lại có Phật tương lai và đức Phật Di Lặc; nay khoảng cách giữa đức Phật Thích Ca và Phật Di Lặc lại có thời gian không có Phật. Phật Giáo Nguyên Thủy thì cho rằng trong đời hiện tại không thể tồn tại cả hai vị Phật như vậy; đến thời kỳ Phật Giáo Đại Thừa, tùy Thế Giới quan mở rộng, cho rằng trong Nhất Thời có nhiều đức Phật tồn tại. Tỷ dụ như, phương Đông có Phật A Súc (Sanskrit: Akṣhobhya, 阿閦), phương Tây có Phật A Di Đà (Sanskrit: Amitāyus, Amitābha, 阿彌陀); đồng thời ngay hiện tại, ở Thế Giới phương khác lại có vô số chư Phật Hiện hữu, gọi là Thập Phương hằng sa chư Phật (十方恒沙諸佛, chư Phật nhiều như số cát Sông Hằng ở mười phương). Đại Chúng Bộ (s, Pāli: Mahāsāṅghika 大眾部) của Phật Giáo Nguyên Thủy công nhận rằng Tam Thiên Đại Thiên Thế Giới đồng thời có các đức Phật khác tồn tại, nên chủ Trương Thuyết gọi là “nhất Phật Nhất Giới, đa Phật đa giới (一界一佛、多界多佛, một đức Phật một Thế Giới, nhiều đức Phật nhiều Thế Giới).” Hữu Bộ (Sanskrit: Sarvāstivādin, 有部) thì chủ Trương Thuyết “đa giới nhất Phật (多界一佛, nhiều Thế Giới một đức Phật).” Chữ “giới (界)” ở đây nghĩa là Tam Thiên Đại Thiên Thế Giới. Ngoài ra, ba đời chư Phật tức chỉ cho ngàn vị Phật của Trang Nghiêm Kiếp (莊嚴劫) trong thời Quá Khứ, ngàn vị Phật của Hiền Kiếp (賢劫) trong thời hiện tại, và ngàn vị Phật của Tinh Tú Kiếp (星宿劫) trong Thời Tương lai; hợp lại thành ba ngàn vị Phật. Danh xưng của chư vị Phật này có trong Tam Kiếp Tam Thiên Phật Danh Kinh (三劫三千佛名經).