Tô Môn Đáp Lạp

Phạm:Sumaỉra(chữ này viết lầm từ chữ Sumuỉra). Cũng gọi: Tô môn đáp lạt, Tu văn đáp lạt, Tu văn đạt na. Tên một hòn đảo lớn nằm về cực tây quần đảo Đại tốn tha trong các đảo của Indonesia, là hòn đảo lớn thứ 5 trên Thế Giới. Thủaxưa, đảo này là nơi cư trú của giống người Mã lai, khoảng thế kỷ I, nơi này trở thành đất thực dân của người Ấn Độ, từ đó mới có Phật giáo và Bà La Môn Giáo lưu hành. Phật giáo chính thức được truyền đến Tô Môn Đáp Lạp vào thế kỷ VII, đặc biệt thịnh hành ở Thất Lợi Phất Thệ (Phạm: Zrèvijaya), tức Palembang hiện nay) tại bờ Bắc phía đông của đảo này. Cứ theo lời tựa trong Nam Hải Kí Quy Nội Pháp Truyện thì các châu ở Nam hải có hơn 10 nước, đều tin thờ Phật Pháp, nhưng phần lớn tu học theo Căn Bản Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ và Chính Lượng Bộ thuộc Phật giáo Tiểu Thừa, chỉ ở Duy Mạt La du (Malayu, tức Thất Lợi Phất Thệ) là hơi có chút Đại Thừa. Từ những năm cuối thời Lục Triều đến các đời Đường, Tống, nhờ có Phật giáo hưng thịnh mà Thất Lợi Phất Thệ trở nên nổi tiếng, từng là trọng tâm của Phật giáo Nam hải đời Đường, có rất nhiều vị tăng Trung Quốc (đời Đường) đến học Phật ở đây, các vị tăng từ Trung Quốc đi Ấn Độ cũng thường đến đây trước để học tập tiếng Phạm rồi mới sang Ấn Độ. Như các bộ Nam hải kí qui Nội Pháp truyện và Đại Đường Tây Vực Cầu Pháp Cao Tăng Truyện do ngài Nghĩa Tịnh soạn cũng được hoàn thành tại xứ này, là các tư liệu trọng yếu có liên quan đến Phật giáo Nam hải và Phật giáo Ấn Độ đương thời. Ngoài ra, các vị Cao Tăng như Trinh cố, Thiện hạnh, Vô hành, Trí hoằng, Đạo hoằng, Kim Cương Trí...… cũng từng lần lượt đến đảo này. Về sau, trong khoảng 400 năm, nhờ vua chúa nhiều đời đều tin thờ Phật giáo, hết sức ủng hộ nên đảo đã xây dựng 3 ngôi tháp Phật, Quán Thế Âm, Kim Cương thủ và 2 tòa Chi Đề, cùng nhiều chùa viện, tượng Phật...… đó là thời kì hưng thịnh của Phật giáo ở đảo này. Từ giữa thế kỉ 13 về sau, Tín Đồ Hồi giáo Ả rập đến truyền giáo ở vùng tây bắc hòn đảo, dần dần mở rộng thế lực Tông Giáo mình, làm cho Phật giáo bị tuyệt tích. Từ thế kỷ XV trở đi, địa vị của Phật giáo đã hoàn toàn được thay thế bởi Hồi giáo, Hồi giáo từ đó trở thành Tông Giáo có tính cách đại biểu ở Tô Môn Đáp Lạp. [X. Đạiđườngtây vực cầu pháp Cao Tăng Truyện; Doanh nhai thắng lãm; Đảo di chí lược; Tân đường thư liệt truyện thứ 147; Minh Sử liệt truyện thứ 212, 215].