Câu Thi Na Yết La

Phạm: Kuzinagara, Pàli: Kusinàra. Tên đô thành hoặc tên nước ở trung Ấn Độ, là nơi đức Phật Nhập Diệt. Còn gọi là Câu Thi Na già la, Câu di na kiệt, Câu Thi Na, Cù Sư La, Câu thi thành. Ý là đô thành của cỏ tốt lành. Đời xưa gọi là Câu Xá Bà Đề. Dịch ý là Thượng Mao Thành, Hương mao thành, Mao cung thành, Thiểu mao thành, Nhuyễn thảo thành, Mao thành, Thảo thành, Dác thành. Thành này nằm ở nước Mạt La (Phạm: Malla), một trong mười sáu nước lớn ở thời đức Phật, là lãnh thổ của chủng tộc Mạt La. Cứ theo Cao Tăng Pháp Hiển Truyện chép, thì từ thành Ca tì la, nơi đức Phật sinh, đi về hướng đông năm do diên, vào nước Lam mạc, lại từ đây tiếp tục đi về đông bảy do diên nữa thì đến tháp Khôi thán..... (tháp tro than), lại cứ đi về đông mười hai do diên nữa thì đến thành Câu di na kiệt. Ở khoảng giữa hai cây bên sông Hi liên về phía bắc thành, tức là nơi đức Phật Nhập Diệt. Lại cứ theo Đại Đường Tây Vực Kí quyển 6 chép, thì chu vi thành này hơn mười dặm, thành quách đổ nát, làng ấp tiêu điều, dân cư thưa thớt. Mạn đông bắc thành, có tháp Phật do vua Vô ưu (A dục) dựng, phía tây ngạn, có Tinh Xá lớn bằng gạch, trong có tượng đức Như Lai Niết Bàn.Gần Câu Thi Na Yết La, còn có các di chỉ như: nhà cũ của Chuẩn đà, nơi cứu hỏa khi Như Lai tu hạnh Bồ Tát, nơi cứu hươu, nơi Hiền thiện Đắc Đạo, nơi Lực Sĩ Kim Cương buông chày xuống đất, nơi Chư Thiên dừng lại để cúng dường Kim quan bảy ngày, nơi Phật Mẫu khóc đức Phật, nơi Đồ Tì (hỏa táng) đức Phật và nơi tám ông vua phân chia Xá Lợi của Phật v.v... Ngoài ra, cứ theo Vãng Ngũ Thiên Trúc quốc truyện của sư Tuệ siêu vị tăng người Tân La chép, thì thường có các sư bao quét tháp Phật - hàng năm, đến ngày 8 tháng 4 tăng ni Đạo Tục tề tựu về đây rất đông và thiết Đại Lễ cúng Nơi Hỏa Táng Đức Phật dường, là một trong tám nơi đại linh tích của Ấn Độ. Khi các ngài Pháp Hiển và Huyền Trang của Trung Quốc tây du, đều đã đến đây chiêm bái Thánh tích. Về sau, do Hồi giáo xâm nhập và Ấn Độ Giáo phục hưng, Phật giáo bèn suy dần. Về vị trí hiện nay của Câu Thi Na Yết La, thì có nhiều thuyết khác nhau:
1. Nhà khảo cổ học Khang Lâm Hãn (A. Cunningham) và nhà Ấn Độ Học Uy nhĩ sâm (Wilson), người Anh, cho cái nền cổ xưa của Tát hán khách đặc (Sahankat) là di chỉ của tháp Khôi thán - cách Tát hán khách đặc khoảng năm mươi cây số về phía đông bắc, là Ca tư a (Kasia), tức là đất cũ của Câu Thi Na Yết La.
2. Nhà Ấn Độ Học người Anh là Sử mật tư (V. A. Smith) và học giả Mục khải cơ (Mukherji), sau khi Lam tì ni được phát hiện, tiến tới suy đoán nơi Phật Niết Bàn và cho khu rừng rậm ở địa phương Tháp lai (Tarai) của Ni Bạc Nhĩ (Nepal) là nền cũ của Câu Thi Na Yết La. Tuy nhiên, về mạn tây nam Ca tư a, một ngôi nhà được phát hiện, gọi là Nhà Niết Bàn, trong nhà có thờ pho tượng Phật Niết Bàn rất lớn, bài văn khắc ở trên là vào thế kỉ thứ
V. Lại ở gần nhà Niết Bàn, người ta tìm thấy những bàn in bằng đất, bằng đồng, bản in đất trên có khắc các chữ chùa đại Niết Bàn. Bởi vậy, thông thường phần nhiều người ta cho Ca tư a là đất cũ Câu Thi Na Yết La. [X. kinh Tạp a hàm Q. 23. - Trường a hàm Q. 2. kinh Du Hành - Phật sở hành tán Q. 5. - kinh Niết Bàn (bản Bắc) Q. 29. - kinh Bát Đại Linh Tháp Danh Hiệu - luận Đại trí độ Q. 2. - Đảo Sử chương thứ 5 - Nam hải kí qui Nội Pháp truyện Q. 1. - Thích Ca Phương Chí Q.hạ - Huyền Ứng Âm Nghĩa Q. 21. - Ấn Độ Phật Tích thực tả giải thuyết - A. Cunningham: The Ancient Geography of India -
V. A. Smith: Early History of India].