Sám Hối

s: deśanā, kṣama, paṭi karoti, āpatti-pratideśanā: còn gọi là Hối Quá (悔過, ăn năn những điều sai lầm), là Hành Vi bộc bạch trước chư Phật và các vị Tỳ Kheo về những tội lỗi, sai lầm tự mình phạm phải và cầu xin được công nhận. Nguyên ngữ tiếng Sanskrit của từ này có mấy loại khác nhau. Kṣama (悔摩, hối ma) nghĩa là cầu xin tha tội và ăn năn, hối lỗi với những tội lỗi của Quá Khứ. Trong Luật, khi thuyết giới vào mỗi nữa tháng hay vào ngày chấm dứt kỳ An Cư (安居), có nghi thức tụng giới bổn và Phát Lộ những tội lỗi đã vi phạm trước Đại Tăng từ 1 người (Đối Thủ Sám [對首懺]) cho đến 4 người (Chúng Pháp Sám [眾法懺]); hình thức này được gọi là āpatti-pratideśanā (đối trước người khác bộc bạch). Trong A Hàm Kinh (阿含經), có nhiều trường hợp bộc bạch tội lỗi lên đức Thế Tôn và cầu xin tha tội. Trong Phật Giáo Đại Thừa, có nghi thức Lễ Bái mười phương chư Phật, Phát Lộ những tội lỗi của Ba Nghiệp thân, miệng, ý cũng như các tội lỗi khác và cầu xin Sám Hối. Tại Trung Quốc, Sám Hối đã trở thành một nghi lễ đặc biệt, cho nên nghi thức Sám Pháp (懺法) được hình thành và rất phổ cập, tỷ dụ như Lương Hoàng Sám (梁皇懺), Thủy Sám (水懺), Đại Bi Sám (大悲懺), Dược Sư Sám (藥師懺), Tịnh Độ Sám (淨土懺), Địa Tạng Sám (地藏懺), v.v. Thiên Thai Trí Khải Đại Sư (天台智顗大師) chia Sám Hối thành Sự Sám (事懺, thể hiện Sám Hối bằng hành động), Lý Sám (理懺, nhờ Quán Pháp về lý của Thật Tướng mà diệt được tội lỗi) và phân ra 3 loại: Tác Pháp (作法, Sám Hối theo Luật), Thủ Tướng (取相, Quán Pháp), Vô Sanh (無生, lý Sám Hối). Đạo Tuyên (道宣) của Nam Sơn Luật Tông (南山律宗) cho rằng Chế Giáo Sám (制敎懺) của giới luật là thuộc về Tiểu Thừa, còn Hóa Giáo Sám (化敎懺) với hình thức Sám Hối các tội của Nghiệp Đạo là cọng thông tất cả Phật Giáo, không giới hạn ở thừa nào cả. Y cứ vào Thập Trụ Tỳ Bà Sa Luận (十住毘婆沙論), trong giáo học của Thiên Thai Tông có nội dung của Sám Hối với 5 giai đoạn là Sám Hối (懺悔), Khuyến Thỉnh (勸請), Tùy Hỷ (隨喜), Hồi Hướng (廻向), Phát Nguyện (發願). Bài kệ văn Sám Hối rất phổ biến được lấy từ quyển 4, Phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện (普賢行願品) của Hoa Nghiêm Kinh (Sanskrit: Buddhāvataṃsaka-nāma-mahāvaipulya-sūtra, 華嚴經, Taishō 10, 847) là: “Ngã Tích Sở Tạo Chư Ác Nghiệp, giai do vô thỉ Tham Sân Si, tùng thân ngữ ý chi sở sanh, Nhất Thiết ngã kim giai Sám Hối (我昔所造諸惡業、皆無始貪瞋癡、從身語意之所生、一切我今皆懺悔, con xưa vốn tạo các nghiệp ác, đều do từ trước Tham Sân Si, do thân miệng ý mà sanh ra, hết thảy con nay xin Sám Hối).”