Lạt Ma Miếu
Điển cứ gốc: Phật Quang Đại Từ Điển
Định nghĩa thuật ngữ
Chùa viện của Lạt Ma Giáo. Thông thường, người Tây tạng dùng 2 chữ Dgon-pa (nơi yên tĩnh vắng vẻ, tương đương với chữ Araịya trong tiếng Phạm) và chữ Glií (tương đương với chữ Dvìpa trong tiếng Phạm, vốn có nghĩa là châu, được chuyển thành nghĩa chùa) để chỉ cho chùa viện. Ngoài ra, còn y cứ theo tính chất của các chùa viện mà có những chữ như Gtzuglag-khaí, tương đương với chữ Vihàra trong tiếng Phạm, nghĩa là học đường; Chos-sde là pháp bộ; Lha-khaí, nghĩa là điện Phật, điện thần, v.v... Tùy theo công dụng, chùa viện của Lạt Ma Giáo được chia làm 2 loại:
1. Sùng tự miếu: Chỗ ở của Phật sống, tức Hô Đồ Khắc Đồ, là những chùa viện chuyên về việc thờ cúng, do cá nhân hoặc đoàn thể cúng dường duy trì. Một vị Phật sống có năng lực thường kiêm nhiệm mấy ngôi chùa viện, cho nên có quan hệ giữa chùa chính và chùa phụ thuộc. Trong chùa lấy cung điện của vị Phật sống làm trung tâm, ngoài ra, có một số các Thương (Tạng: Tshaí hoặc Spiy-sa, Phog, là cơ sở để chuẩn bị cho các công việc). Trong Sùng tự miếu, cung Po-ta-la (Bố đạt lạp) ở Lhasa (Lạp Tát) là cung điện của Phật sống Đạt lai Lạt Ma, là trung tâm chính trị và Tông Giáo của Tây tạng. Còn ở Đa luân thuộc nội Mông cổ thì lấy Chương gia Hoạt Phật
2. Thương (từ gọi chung cung điện của Phật sống và các Cơ Quan làm việc) làm Đại Tự miếu trung tâm. Ngoài ra, như cung Ung hòa và chùa Thừa đức ở Bắc kinh cũng đều thuộc Sùng tự miếu. Những Sùng tự miếu nhỏ thì không có Thương, phần nhiều vùng cao nguyên Tây tạng và thảo nguyên Mông cổ, là trung tâm Tín Ngưỡng tại địa phương.
3. Học vấn miếu: Chùa viện chuyên về việc nghiên cứu giáo học của Lạt Ma Giáo. Chư tăng ở đây Chuyên Tu hành, nghiêm trì giới luật, học tập và giảng diễn giáo pháp, cho nên Học vấn miếu xưa nay vốn là nơi bảo tồn cái nền tảng của Lạt Ma Giáo. Học vấn miếu cũng có Phật sống. Phần lớn các Lạt Ma trong Học vấn miếu suốt đời làm Học Tăng, chuyên việc nghiên cứu giáo học, đôi khi cũng kiêm cả việc Lễ Bái và làm các Pháp Sự. Các Học vấn miếu thường có từ vài trăm đến vài nghìn Lạt Ma sinh hoạt học tập; các môn học ở đây được chia làm 4 bộ: Hiển giáo bộ, Mật giáo bộ, Thời luân bộ (Thiên văn bộ), Dược học bộ(Y học bộ), mỗi học bộ chia ra 13 cấp. Như các chùa: Cam đan (Tạng:Dga#-ldan), Sắc lạp (Tạng:Sera), Biệt bạng (Phạm:Fbras-spuns), Trát Thập Luân bố (Tạng: Bkra-zis-lhun-po),
4. Kim ngõa (Tạng:Sku-hbum), Lạp bốc lăng (Tạng:Bla-braí), v.v... cùng với Ngũ đương triệu, Bối tử miếu đều là những chùa viện đại biểu cho Học vấn miếu. [X. The Buddhism of Tibet or Lamaism (L. A. Waddell); Religion of Tibet, 1931 (Ch. Bell); Mông cổ học vấn tự (Trường vĩ Nhã nhân)]. (xt. Lạt Ma Giáo).
1. Sùng tự miếu: Chỗ ở của Phật sống, tức Hô Đồ Khắc Đồ, là những chùa viện chuyên về việc thờ cúng, do cá nhân hoặc đoàn thể cúng dường duy trì. Một vị Phật sống có năng lực thường kiêm nhiệm mấy ngôi chùa viện, cho nên có quan hệ giữa chùa chính và chùa phụ thuộc. Trong chùa lấy cung điện của vị Phật sống làm trung tâm, ngoài ra, có một số các Thương (Tạng: Tshaí hoặc Spiy-sa, Phog, là cơ sở để chuẩn bị cho các công việc). Trong Sùng tự miếu, cung Po-ta-la (Bố đạt lạp) ở Lhasa (Lạp Tát) là cung điện của Phật sống Đạt lai Lạt Ma, là trung tâm chính trị và Tông Giáo của Tây tạng. Còn ở Đa luân thuộc nội Mông cổ thì lấy Chương gia Hoạt Phật
2. Thương (từ gọi chung cung điện của Phật sống và các Cơ Quan làm việc) làm Đại Tự miếu trung tâm. Ngoài ra, như cung Ung hòa và chùa Thừa đức ở Bắc kinh cũng đều thuộc Sùng tự miếu. Những Sùng tự miếu nhỏ thì không có Thương, phần nhiều vùng cao nguyên Tây tạng và thảo nguyên Mông cổ, là trung tâm Tín Ngưỡng tại địa phương.
3. Học vấn miếu: Chùa viện chuyên về việc nghiên cứu giáo học của Lạt Ma Giáo. Chư tăng ở đây Chuyên Tu hành, nghiêm trì giới luật, học tập và giảng diễn giáo pháp, cho nên Học vấn miếu xưa nay vốn là nơi bảo tồn cái nền tảng của Lạt Ma Giáo. Học vấn miếu cũng có Phật sống. Phần lớn các Lạt Ma trong Học vấn miếu suốt đời làm Học Tăng, chuyên việc nghiên cứu giáo học, đôi khi cũng kiêm cả việc Lễ Bái và làm các Pháp Sự. Các Học vấn miếu thường có từ vài trăm đến vài nghìn Lạt Ma sinh hoạt học tập; các môn học ở đây được chia làm 4 bộ: Hiển giáo bộ, Mật giáo bộ, Thời luân bộ (Thiên văn bộ), Dược học bộ(Y học bộ), mỗi học bộ chia ra 13 cấp. Như các chùa: Cam đan (Tạng:Dga#-ldan), Sắc lạp (Tạng:Sera), Biệt bạng (Phạm:Fbras-spuns), Trát Thập Luân bố (Tạng: Bkra-zis-lhun-po),
4. Kim ngõa (Tạng:Sku-hbum), Lạp bốc lăng (Tạng:Bla-braí), v.v... cùng với Ngũ đương triệu, Bối tử miếu đều là những chùa viện đại biểu cho Học vấn miếu. [X. The Buddhism of Tibet or Lamaism (L. A. Waddell); Religion of Tibet, 1931 (Ch. Bell); Mông cổ học vấn tự (Trường vĩ Nhã nhân)]. (xt. Lạt Ma Giáo).