Đốn Ngộ Thành Phật Thuyết

Học thuyết chủ trương Ngộ một là ngộ tất cả chứ không chia cấp bậc thứ lớp. Tức ngay khi ngộ được lí Nhất Thể là Thành Phật liền. Ngài Đạo Sinh (355 - 434) đời Đông Tấn soạn sách Đốn Ngộ Thành Phật nghĩa, Đề Xướng thuyết Đốn Ngộ Thành Phật đầu tiên tại Trung Quốc và đã gây ra cuộc tranh luận rất sôi nổi trong giới Phật giáo đương thời. Ngài Tuệ quán soạn Tiệm Ngộ luận, ngài Đàm Vô Thành soạn Minh tiệm luận, cả hai đều bàn rõ nghĩa Tiệm Ngộ (giác ngộ dần dần theo thứ lớp) để bài bác thuyết Đốn Ngộ (giác ngộ ngay tức khắc); còn các ngài Tăng Triệu và Chi Độn thì Đề Xướng ý nghĩa Tiểu Đốn Ngộ. Đệ Tử của ngài Đạo Sinh là các sư Đạo du, Bảo Lâm, Pháp Bảo... thì tiếp tục làm sáng tỏ luận thuyết của thầy mình. Vua Văn đế (ở ngôi 424 - 453) nhà Lưu Tống từng thỉnh sư Đạo du vào Cung Giảng về nghĩa Đốn Ngộ. Đệ Tử ngài Tuệ quán là Pháp viện cũng chủ Trương Thuyết Đốn Ngộ. Ông Tạ Linh Vận soạn Biện Tông Luận tán đồng thuyết của ngài Đạo Sinh, cho rằng tư chất của người Trung Quốc khác với người Ấn Độ, chư Phật chủ trương phải tu hành lâu dài, Thánh Nhân Trung Quốc chủ trương trong khoảnh khắc có thể hòa nhập với Chân Lí Nhất Thể. Đến đời Đường, các Thiền Sư thuộc hệ thống ngài Tuệ năng thì thiên về Đốn Ngộ, còn các Thiền Sư thuộc hệ thống ngài Thần Tú thì thiên về Tiệm Ngộ. Cứ theo Pháp Hoa Kinh Sớ quyển 1 và Nhị Đế nghĩa quyển hạ, thì ngài Đạo Sinh tuy chủ trương Đốn Ngộ nhưng cũng không phế bỏ sự tu hành Tiệm Ngộ trước Đốn Ngộ, cho nên đã bị Đệ Tử của ngài Tuệ năng phê bình phản bác. Nhưng ngài Trừng quán (738 - 839) là tổ thứ 4 của tông Hoa nghiêm thì tán dương thuyết Đốn Ngộ của ngài Đạo Sinh và giáo học của ngài Trừng quán cũng chịu ảnh hưởng ngài Đạo Sinh rất nhiều. Theo sự suy luận của các học giả, bối cảnh tư tưởng trong thuyết Đốn Ngộ của ngài Đạo Sinh có cái nhìn rất đặc biệt về thực tướng; có người cho rằng ngài Đạo Sinh muốn điều hòa với tư tưởng Nho gia, có người lại cho vì ngài chịu ảnh hưởng tư tưởng Lão Trang. Còn về mối quan hệ giữa thuyết Đốn Ngộ của Thiền Tông và thuyết Đốn Ngộ của ngài Đạo Sinh có hay không thì cho đến nay vẫn chưa có ý kiến Quyết Định. Theo khuynh hướng nghiên cứu phổ thông, học giả Trung Quốc thường nhấn mạnh đến sự tương quan giữa hai thuyết, nhưng giới học giả Nhật bản thì luôn luôn chú trọng sự dị biệt giữa hai thuyết. [X. Xuất Tam Tạng kí tập Q. 12., Q. 15.; Triệu luận sớ Q.thượng (Tuệ đạt); Tam Luận du ý nghĩa].