Đệ Tam Thiền
Điển cứ gốc: Phật Quang Đại Từ Điển
Định nghĩa thuật ngữ
Phạm: Tftìya-dhyàna, Pàli: Tatiyajjhàna. Tân Dịch: Đệ tam tĩnh lự. Thiền thứ 3 trong Tứ thiền, gồm có 5 tính cách: Hành xả, Chính Niệm, Chính tuệ (Chính tri), Thụ lạc và Tâm nhất cảnh tính. Ở trong thiền định này, Hành Giả đã thoát li hỉ lạc của Nhị thiền, trụ nơi Chính Niệm chính tri, rồi Tinh Tiến tu tập để đạt đến cảnh giới cao hơn. Mặc dầu đã xa lìa hỉ lạc của Nhị thiền, nhưng vẫn còn có Cảm Giác diệu lạc ở cảnh giới của mình, cho nên gọi là Li hỉ diệu lạc. Ở trong định này, Hành Giả có thể Đối Trị được 4 loại chướng nạn của sự tu đạo ở Nhị thiền là: Tham, hỉ, dũng dược và định hạ liệt tính. Tu tập định này, Hành Giả có thể được quả Báo Sinh lên cõi trời Tam thiền. Cõi này gồm 3 tầng trời thuộc trong 18 tầng trời của cõi Sắc là:
1. Thiểu Tịnh Thiên: Chư Thiên cõi này cảm nhận niềm vui thanh tịnh ít nhất trong cõi trời Tam thiền nên gọi là Thiểu Tịnh Thiên.
2. Vô lượng tịnh thiên: Sự cảm nhận niềm vui thanh tịnh của Chư Thiên cõi trời này dần dần tăng thêm đến mức không thể đo lường được, cho nên gọi là Vô lượng tịnh thiên.
3. Biến Tịnh Thiên: Chư Thiên cõi này cảm nhận niềm vui thanh tịnh Thù Thắng nhất và tràn lan khắp, nên gọi là Biến tịnh. Ngoài ra, kinh Thế kí trong Trường a hàm quyển 20, luận Đại tì Bà Sa quyển 136, luận Câu xá quyển 11, luận Lập thế a tì đàm quyển 3, quyển 7... đều có nói rõ Quả Báo về chỗ ở, về thân lượng và Thọ Lượng của các vị trời Tam thiền. Lại nữa, như trên đã nói, vì các vị trời cõi này đã xa lìa Hỉ Thụ mà trụ nơi Lạc Thụ của Tam thiền nên cõi này cũng được gọi là Li hỉ diệu lạc địa. Và, vào thời kiếp hoại, cõi trời Đệ Tam Thiền trở xuống sẽ bị đại phong tai phá hủy. [X. kinh Chúng tập trong Trường a hàm Q. 8.; luận Câu xá Q. 28.; luận Hiển dương Thánh Giáo Q. 2.; Q. 19.]. (xt. Tứ Thiền Thiên).
1. Thiểu Tịnh Thiên: Chư Thiên cõi này cảm nhận niềm vui thanh tịnh ít nhất trong cõi trời Tam thiền nên gọi là Thiểu Tịnh Thiên.
2. Vô lượng tịnh thiên: Sự cảm nhận niềm vui thanh tịnh của Chư Thiên cõi trời này dần dần tăng thêm đến mức không thể đo lường được, cho nên gọi là Vô lượng tịnh thiên.
3. Biến Tịnh Thiên: Chư Thiên cõi này cảm nhận niềm vui thanh tịnh Thù Thắng nhất và tràn lan khắp, nên gọi là Biến tịnh. Ngoài ra, kinh Thế kí trong Trường a hàm quyển 20, luận Đại tì Bà Sa quyển 136, luận Câu xá quyển 11, luận Lập thế a tì đàm quyển 3, quyển 7... đều có nói rõ Quả Báo về chỗ ở, về thân lượng và Thọ Lượng của các vị trời Tam thiền. Lại nữa, như trên đã nói, vì các vị trời cõi này đã xa lìa Hỉ Thụ mà trụ nơi Lạc Thụ của Tam thiền nên cõi này cũng được gọi là Li hỉ diệu lạc địa. Và, vào thời kiếp hoại, cõi trời Đệ Tam Thiền trở xuống sẽ bị đại phong tai phá hủy. [X. kinh Chúng tập trong Trường a hàm Q. 8.; luận Câu xá Q. 28.; luận Hiển dương Thánh Giáo Q. 2.; Q. 19.]. (xt. Tứ Thiền Thiên).