Tác Ý
Điển cứ gốc: Phật Quang Đại Từ Điển
Định nghĩa thuật ngữ
Phạm: Manaskàra, Manasi-Kàra hoặc Mana#-kàra. Tên của Tâm Sở(Tác Dụng của tâm). Tức tâm ý đột nhiên cảnh giác, chuyên chú vào 1 chỗ nào đó để Sinh Khởi hoạt động, là 1 trong 75 pháp của Câu xá, 1 trong 100 pháp của Duy Thức, 1 trong các Đại Địa Pháp của Hữu Bộ, 1 trong 5 Biến Hành của Tông Pháp tướng. Luận Câu xá quyển 7 chia Tác ý làm 3 thứ: Tự tướng tác ý, Cộng Tướng tác ý và Thắng Giải Tác Ý.
1. Tự tướng tác ý: Khi quán xét 1 vật nào đó thì chỉ thấy tướng riêng của vật ấy thôi. Như quán sắc thì thấy tướng biến đổi và Chất Ngại.
2. Cộng Tướng tác ý: Khi Quán Pháp Tứ Đế thì thấy 16 hành tướng là tướng chung của các pháp.
3. Thắng Giải Tác Ý: Tức khi Quán Tưởng các pháp Bất Tịnh, Sinh Khởi tác ý Thù Thắng. Ở cõi Dục có 3 thứ tác ý là Văn sở thành, Tư sở thành và Sinh sở đắc; cõi Sắc có 3 thứ tác ý là Văn sở thành, Tu sở Thành và Sinh sở đắc; còn cõi Vô sắc thì chỉ có 2 thứ tác ý là Tu sở thành và Sinh sở đắc. Theo luận Du Già sư địa quyển 33, nếu các vị Du Già sư muốn lìa dục ở cõi Dục mà siêng tu quán hạnh thì phải qua 7 thứ tác ý mới có thể lìa được dục, đó là: Liễu tướng, Thắng Giải, viễn li, nhiếp lạc, quán sát, gia hạnh Cứu Cánh và gia hạnh Cứu Cánh quả. Ngoài ra, Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Luận quyển 7 cho rằng sau khi Sinh Khởi 6 tâm căn bản... thì kế đó Sinh Khởi 11 thứ tác ý như hữu giác hữu quán, vô giác hữu quán, vô giác vô quán... Luận Lục môn giáo thụ tập định thì nêu 4 thứ tác ý như Lệ lực hà phụ tác ý, Hữu Gián hà phụ tác ý... Luận Hiển dương Thánh Giáo quyển 3 cho rằng tu vô lượng Tam Ma Địa môn sẽ Sinh Khởi 5 thứ tác ý như Hữu tình vô lượng tác ý, Thế Giới vô lượng tác ý... Ngoài ra, duyên theo 7 thứ Biến mãn Chân Như thì sẽ Sinh Khởi 7 thứ tác ý như Lưu Chuyển Chân Như tác ý, Thực tướng Chân Như tác ý... [X. luận Thành Duy Thức Q. 3.; luận Đại tì Bà Sa Q. 13., 16; luận Du Già sư địa Q. 3.; luận Hiển dương Thánh Giáo Q. 1.]. (xt. Tam Chủng Tác Ý).
1. Tự tướng tác ý: Khi quán xét 1 vật nào đó thì chỉ thấy tướng riêng của vật ấy thôi. Như quán sắc thì thấy tướng biến đổi và Chất Ngại.
2. Cộng Tướng tác ý: Khi Quán Pháp Tứ Đế thì thấy 16 hành tướng là tướng chung của các pháp.
3. Thắng Giải Tác Ý: Tức khi Quán Tưởng các pháp Bất Tịnh, Sinh Khởi tác ý Thù Thắng. Ở cõi Dục có 3 thứ tác ý là Văn sở thành, Tư sở thành và Sinh sở đắc; cõi Sắc có 3 thứ tác ý là Văn sở thành, Tu sở Thành và Sinh sở đắc; còn cõi Vô sắc thì chỉ có 2 thứ tác ý là Tu sở thành và Sinh sở đắc. Theo luận Du Già sư địa quyển 33, nếu các vị Du Già sư muốn lìa dục ở cõi Dục mà siêng tu quán hạnh thì phải qua 7 thứ tác ý mới có thể lìa được dục, đó là: Liễu tướng, Thắng Giải, viễn li, nhiếp lạc, quán sát, gia hạnh Cứu Cánh và gia hạnh Cứu Cánh quả. Ngoài ra, Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Luận quyển 7 cho rằng sau khi Sinh Khởi 6 tâm căn bản... thì kế đó Sinh Khởi 11 thứ tác ý như hữu giác hữu quán, vô giác hữu quán, vô giác vô quán... Luận Lục môn giáo thụ tập định thì nêu 4 thứ tác ý như Lệ lực hà phụ tác ý, Hữu Gián hà phụ tác ý... Luận Hiển dương Thánh Giáo quyển 3 cho rằng tu vô lượng Tam Ma Địa môn sẽ Sinh Khởi 5 thứ tác ý như Hữu tình vô lượng tác ý, Thế Giới vô lượng tác ý... Ngoài ra, duyên theo 7 thứ Biến mãn Chân Như thì sẽ Sinh Khởi 7 thứ tác ý như Lưu Chuyển Chân Như tác ý, Thực tướng Chân Như tác ý... [X. luận Thành Duy Thức Q. 3.; luận Đại tì Bà Sa Q. 13., 16; luận Du Già sư địa Q. 3.; luận Hiển dương Thánh Giáo Q. 1.]. (xt. Tam Chủng Tác Ý).