Nhất Tức Nhất Thiết Nhất Thiết Tức Nhất
Điển cứ gốc: Phật Quang Đại Từ Điển
Định nghĩa thuật ngữ
Cũng gọi Nhất Tức Thập thập tức nhất, Nhất tức Đa Đa tức nhất. Một tức tất cả, tất cả tức một. Nghĩa là Thể Dụng của 1 và tất cả dung hợp nhau không 2, tức 1 và nhiều có thể ngang bằng nhau; nghĩa này nhằm nói rõ sự quan hệ giữa các Hiện Tượng trong Pháp Giới Duyên Khởi. Đây là nguyên lí cùng tột của sự viên dung vô ngại do Viên giáo của tông Thiên thai và tông Hoa nghiêm thành lập.Phẩm Sơ phát tâm Bồ Tát Công Đức trong kinh Hoa nghiêm cho rằng trong tất cả biết 1, trong 1 biết tất cả. Hoa nghiêm Nhất Thừa giáo nghĩa Phân Tề chương thì luận chứng bằng 2 phương diện:1. Về phương diện quan hệ khác thể của các Hiện Tượng, thì 10 đối đãi với 10, 1 là số nền tảng của 10, 10 do 10 số 1 tạo thành, không có 1 thì không có 10; đã thành được 10, cho nên biết 1 tức 10, cũng cùng nguyên lí ấy, có thể luận chứng rằng 10 tức
1. 2. Về phương diện quan hệ cùng thể của các Hiện Tượng, thì tự thể của mỗi con số 1 trong 10, tức là con số 1 thứ nhất. Như vậy, tự thể của số 10 là không (không có tự tính độc lập), cho nên nói 10 tức là
1. Cũng thế, coi 10 là tự thể, 1 là nhân tố cấu tạo thành 10, tự thể cũng là tính không, cho nên nói 1 tức là
10. Tóm lại, nguyên lí 1 tức tất cả, tất cả tức 1 nhằm thuyết minh toàn thể và bộ phận, phổ quát và cá biệt đều là quan hệ tương tức. Cho nên, 1 hạt bụi và hết thảy cõi Phật là tương tức; 1 niệm với vô lượng thời gian cũng tương tức. Tông Hoa nghiêm vận dụng phương pháp Nhận Thức này trong các vấn đề lí luận và thực tiễn của Phật giáo, hoặc coi tất cả nghĩa lí và thực tiễn trong Phật giáo là 1 toàn thể mà gọi là Nhất(một), còn đối với các Chi Phần và các Pháp Môn thì gọi là Đa(nhiều); hoặc gọi tâm sinh ra vạn hữu là Nhất, còn vạn hữu do tâm sinh ra ấy là Đa. [X. Hoa Nghiêm Kinh Thám Huyền Kí Q. 1.; Pháp hoa kinh Huyền Nghĩa Q. 3., phần cuối; Ma Ha Chỉ Quán Q. 5., phần đầu; Thiên Thai Tứ Giáo Nghi Tập Giải Q. hạ].
1. 2. Về phương diện quan hệ cùng thể của các Hiện Tượng, thì tự thể của mỗi con số 1 trong 10, tức là con số 1 thứ nhất. Như vậy, tự thể của số 10 là không (không có tự tính độc lập), cho nên nói 10 tức là
1. Cũng thế, coi 10 là tự thể, 1 là nhân tố cấu tạo thành 10, tự thể cũng là tính không, cho nên nói 1 tức là
10. Tóm lại, nguyên lí 1 tức tất cả, tất cả tức 1 nhằm thuyết minh toàn thể và bộ phận, phổ quát và cá biệt đều là quan hệ tương tức. Cho nên, 1 hạt bụi và hết thảy cõi Phật là tương tức; 1 niệm với vô lượng thời gian cũng tương tức. Tông Hoa nghiêm vận dụng phương pháp Nhận Thức này trong các vấn đề lí luận và thực tiễn của Phật giáo, hoặc coi tất cả nghĩa lí và thực tiễn trong Phật giáo là 1 toàn thể mà gọi là Nhất(một), còn đối với các Chi Phần và các Pháp Môn thì gọi là Đa(nhiều); hoặc gọi tâm sinh ra vạn hữu là Nhất, còn vạn hữu do tâm sinh ra ấy là Đa. [X. Hoa Nghiêm Kinh Thám Huyền Kí Q. 1.; Pháp hoa kinh Huyền Nghĩa Q. 3., phần cuối; Ma Ha Chỉ Quán Q. 5., phần đầu; Thiên Thai Tứ Giáo Nghi Tập Giải Q. hạ].