Lục Tức Phật
Điển cứ gốc: Phật Quang Đại Từ Điển
Định nghĩa thuật ngữ
Tông Thiên thai căn cứ vào Phật Tính mà lập ra Lục Tức vị, gọi là Lục Tức Phật. Cứ theo Quán Vô Lượng Thọ Kinh Sớ diệu tông sao quyển thượng, thì Lục Tức Phật là:
1. Lí tức Phật, cũng gọi Lí Phật. Chỉ cho tất cả Chúng Sinh. Bởi vì tất cả Chúng Sinh vốn đầy đủ lí Phật Tính, cùng với chư Phật không hai không khác, đều tức là Phật, nên gọi Lí tức Phật.
2. Danh Tự Tức Phật, cũng gọi Danh Tự Phật. Chỉ cho người hoặc được nghe từ nơi Thiện Tri Thức, hoặc xem trong Kinh Điển mà biết được danh từ Lí tính tức Phật. Những người ấy từ nơi Danh Tự mà rõ suốt tất cả pháp đều là Phật Pháp, nên gọi là Danh Tự Tức Phật.
3. Quán hạnh tức Phật: Chỉ cho người đã biết rõ tất cả pháp đều là Phật Pháp, từ đó nương theo giáo pháp mà tu hành, Quán Tâm được sáng tỏ, lí và tuệ tương ứng, quán hạnh tương tức, ngôn hành Nhất Như nên gọi là Quán hạnh tức Phật. Giai vị này được chia làm 5 phẩm vị: Tùy hỉ, đọc tụng, Thuyết Pháp, kiêm hành Lục Độ, Chính Hành Lục Độ.
4. Tương tự tức Phật: Chỉ cho người trong giai vị Quán hạnh tức nói trên, càng quán càng sáng, càng chỉ càng lặng, được 6 căn thanh tịnh, đoạn trừ Kiến Hoặc và Tư hoặc, chế phục được Vô Minh, giống như đã thực chứng, cho nên gọi là Tương tự tức Phật.
5. Phần Chứng Tức Phật, cũng gọi Phần chân tức Phật. Chỉ cho giai vị đoạn 1 phần Vô Minh mà chứng Trung Đạo. Vô Minh hoặc có 42 phẩm, từ các giai vị: Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Thập Địa, Đẳng Giác, lần lượt phá trừ 1 phẩm Vô Minh mà chứng được 1 phần Trung Đạo.
6. Cứu Cánh Tức Phật: Chỉ cho người đoạn trừ phẩm Vô Minh thứ 42 cuối cùng, phát được trí giác Cứu Cánh viên mãn, Chứng Nhập quả vị Phật Diệu Giác cùng tột. Lục Tức Phật này, do sự sâu cạn của trí (ngộ) tình (mê) mà có 6 loại khác nhau, nhưng thể tính thì không hai, đây kia tức là nhau, cho nên gọi là Tức.
1. Lí tức Phật, cũng gọi Lí Phật. Chỉ cho tất cả Chúng Sinh. Bởi vì tất cả Chúng Sinh vốn đầy đủ lí Phật Tính, cùng với chư Phật không hai không khác, đều tức là Phật, nên gọi Lí tức Phật.
2. Danh Tự Tức Phật, cũng gọi Danh Tự Phật. Chỉ cho người hoặc được nghe từ nơi Thiện Tri Thức, hoặc xem trong Kinh Điển mà biết được danh từ Lí tính tức Phật. Những người ấy từ nơi Danh Tự mà rõ suốt tất cả pháp đều là Phật Pháp, nên gọi là Danh Tự Tức Phật.
3. Quán hạnh tức Phật: Chỉ cho người đã biết rõ tất cả pháp đều là Phật Pháp, từ đó nương theo giáo pháp mà tu hành, Quán Tâm được sáng tỏ, lí và tuệ tương ứng, quán hạnh tương tức, ngôn hành Nhất Như nên gọi là Quán hạnh tức Phật. Giai vị này được chia làm 5 phẩm vị: Tùy hỉ, đọc tụng, Thuyết Pháp, kiêm hành Lục Độ, Chính Hành Lục Độ.
4. Tương tự tức Phật: Chỉ cho người trong giai vị Quán hạnh tức nói trên, càng quán càng sáng, càng chỉ càng lặng, được 6 căn thanh tịnh, đoạn trừ Kiến Hoặc và Tư hoặc, chế phục được Vô Minh, giống như đã thực chứng, cho nên gọi là Tương tự tức Phật.
5. Phần Chứng Tức Phật, cũng gọi Phần chân tức Phật. Chỉ cho giai vị đoạn 1 phần Vô Minh mà chứng Trung Đạo. Vô Minh hoặc có 42 phẩm, từ các giai vị: Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Thập Địa, Đẳng Giác, lần lượt phá trừ 1 phẩm Vô Minh mà chứng được 1 phần Trung Đạo.
6. Cứu Cánh Tức Phật: Chỉ cho người đoạn trừ phẩm Vô Minh thứ 42 cuối cùng, phát được trí giác Cứu Cánh viên mãn, Chứng Nhập quả vị Phật Diệu Giác cùng tột. Lục Tức Phật này, do sự sâu cạn của trí (ngộ) tình (mê) mà có 6 loại khác nhau, nhưng thể tính thì không hai, đây kia tức là nhau, cho nên gọi là Tức.