Đệ Nhất Nghĩa Đế

Phạm: Paramàrtha-satya, Pàli: Paramattha-sacca. Gọi tắt: Đệ nhất nghĩa. Cũng gọi Thắng Nghĩa đế, Chân Đế, Thánh Đế, Niết Bàn, Chân Như, Thực tướng, Trung Đạo, Pháp Giới. Đối lại với Thế Tục Đế. Chân Lí sâu xa mầu nhiệm vượt trên tất cả pháp. Là một trong hai đế. Các Tông Phái Phật giáo định nghĩa Đệ Nhất Nghĩa Đế không giống nhau. Như Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ của Tiểu Thừa coi sự Nhận Thức về đối tượng đơn Nhất Không còn phân giải được nữa là cái tồn tại chân thực, gọi là Thắng Nghĩa đế. Học phái Trung quán thì cho rằng các bậc Thánh hiền hiểu rõ lí Duyên Khởi tính không và thấu suốt sự Nhận Thức Điên Đảo của Thế Tục, cái thấu suốt ấy là Đạo Lí chân thực, gọi là Chân Đế. Kinh bộ Tiểu Thừa và Du Già hành phái lấy trí tuệ làm đối tượng Để Lí giải, gọi là Thắng Nghĩa đế. Đại Thừa thì chủ yếu dựa vào Chân Đế và Tục đế để điều hòa sự đối lập Thế Gian và xuất Thế Gian, rồi dung hợp 2 đế mà quán xét Hiện Tượng, gọi là Trung quán, Trung Đạo, là một trong những nguyên tắc cơ bản nhất của Đại Thừa. Ngoài ra, Thiền Lâm thường dùng Đệ Nhất Nghĩa Đế để diễn tả cảnh giới tuyệt đối không thể nghĩ bàn. Đệ nhất nghĩa còn được gọi là Hướng Thượng môn, Chính Vị đẳng. [X. luận Câu xá Q. 32.; phẩm Quán Tứ Đế trong Trung Luận Q. 4.; luận Hiển dương Thánh Giáo Q. 2., Q. 6.]. (xt. Nhị Đế).