Bát Niệm
Điển cứ gốc: Phật Quang Đại Từ Điển
Định nghĩa thuật ngữ
I. Bát Niệm. Tám niệm. Niệm, tức là nhớ nghĩ ở trong tâm. Luận Đại trí độ quyển 21 chép, các Đệ Tử Phật ở những nơi vắng vẻ, cho đến rừng núi hoặc đồng không mông quạnh, khéo tu phép quán nhơ bẩn, chán ngấy thân mình, chợt sinh sợ hãi, lại bị Ác Ma làm những việc xấu, não loạn tâm mình, khiến càng thêm sợ hãi, bởi thế, đức Như Lai vì các Đệ Tử ấy mà nói phép Bát Niệm. Nếu trong tâm thường giữ tám niệm này, thì sự lo sợ sẽ tan biến.
1. Niệm Phật, nghĩa là người tu Thiền quán, khi gặp những chướng ngại sợ hãi, thì phải nhớ đến chư Phật từ bi cứu giúp Chúng Sinh, Công Đức Vô Lượng, một lòng như thế, Niệm Niệm không bỏ, thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu trừ.
2. Niệm Pháp, sức pháp rộng lớn, thông suốt vô ngại, có khả năng diệt trừ Phiền Não. Một lòng nhớ nghĩ như thế, Niệm Niệm không bỏ, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
3. Niệm tăng, tăng là Đệ Tử của Phật, hay tu đạo chính, khéo Chứng Quả Thánh, là ruộng phúc ở đời. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không rời, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
4. Niệm Giới, giới là gốc của vô thượng Bồ Đề, có khả năng ngăn ngừa mọi điều ác, được nơi An Ổn. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không rời, thì chướng ngại sẽ tự tiêu diệt.
5. Niệm xả, xả có hai thứ: thí xả (cho không tiếc), có thể sinh Công Đức lớn; xả Phiền Não (vứt bỏ Phiền Não), nhờ thế được trí tuệ lớn. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không rời, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
6. Niệm Thiên (nhớ nghĩ trời). Trời tức Tứ Thiên Vương cho đến trời Tha hóa Tự Tại, Quả Báo trong sạch, Lợi Ích tất cả. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không bỏ, thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
7. Niệm xuất nhập tức (theo dõi hơi thở ra vào). Hơi thở ra vào từ hai lỗ mũi, là phương thuốc thần diệu chữa bệnh Tán Loạn, là con đường dẫn dắt tới Thiền định. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không thôi, thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
8. Niệm Tử (nhớ tới cái chết). Chết có hai thứ: chết vì Quả Báo đã hết, gọi là tự chết. Chết vì duyên khác, tức gặp tai nạn mà chết. Hai cái chết này, ngay từ lúc sinh ra, đã thường đeo theo thân người, không có chỗ trốn tránh. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không thôi, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu diệt. [X. kinh Đại phẩm Bát Nhã Q. 1. phẩm Tựa ; Pháp Giới Thứ Đệ Sơ Môn Q.trung, thượng].
II. Bát Niệm. Chỉ tám niệm của bậc đại nhân. (xt. Bát Đại Nhân Giác).
1. Niệm Phật, nghĩa là người tu Thiền quán, khi gặp những chướng ngại sợ hãi, thì phải nhớ đến chư Phật từ bi cứu giúp Chúng Sinh, Công Đức Vô Lượng, một lòng như thế, Niệm Niệm không bỏ, thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu trừ.
2. Niệm Pháp, sức pháp rộng lớn, thông suốt vô ngại, có khả năng diệt trừ Phiền Não. Một lòng nhớ nghĩ như thế, Niệm Niệm không bỏ, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
3. Niệm tăng, tăng là Đệ Tử của Phật, hay tu đạo chính, khéo Chứng Quả Thánh, là ruộng phúc ở đời. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không rời, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
4. Niệm Giới, giới là gốc của vô thượng Bồ Đề, có khả năng ngăn ngừa mọi điều ác, được nơi An Ổn. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không rời, thì chướng ngại sẽ tự tiêu diệt.
5. Niệm xả, xả có hai thứ: thí xả (cho không tiếc), có thể sinh Công Đức lớn; xả Phiền Não (vứt bỏ Phiền Não), nhờ thế được trí tuệ lớn. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không rời, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
6. Niệm Thiên (nhớ nghĩ trời). Trời tức Tứ Thiên Vương cho đến trời Tha hóa Tự Tại, Quả Báo trong sạch, Lợi Ích tất cả. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không bỏ, thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
7. Niệm xuất nhập tức (theo dõi hơi thở ra vào). Hơi thở ra vào từ hai lỗ mũi, là phương thuốc thần diệu chữa bệnh Tán Loạn, là con đường dẫn dắt tới Thiền định. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không thôi, thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
8. Niệm Tử (nhớ tới cái chết). Chết có hai thứ: chết vì Quả Báo đã hết, gọi là tự chết. Chết vì duyên khác, tức gặp tai nạn mà chết. Hai cái chết này, ngay từ lúc sinh ra, đã thường đeo theo thân người, không có chỗ trốn tránh. Nếu một lòng nhớ nghĩ, Niệm Niệm không thôi, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu diệt. [X. kinh Đại phẩm Bát Nhã Q. 1. phẩm Tựa ; Pháp Giới Thứ Đệ Sơ Môn Q.trung, thượng].
II. Bát Niệm. Chỉ tám niệm của bậc đại nhân. (xt. Bát Đại Nhân Giác).