Khandhavaggaṭīkā

Namo tassa bhagavato arahato samm āsambuddhassa
Saṃyuttanikāye
Khandhavaggaṭīkā
1. Khandhasaṃyuttaṃ
1. Nakulapituvaggo
1. Nakulapitusuttavaṇṇanā
1. Bhaggā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘bhaggā’’tveva
vuccatīti katvā vuttaṃ ‘‘evaṃnāmake janapade’’ ti, evaṃ bahuvacanavasena laddhanāme’’ti attho.
Tasmiṃ vanasaṇḍeti yo pana vanasaṇḍo pubbe migānaṃ abhayatthāya dinno, tasmiṃ vanasaṇḍe.
Yasmā so gahapati tasmiṃ nagare ‘‘nakulapitā’’ti puttassa vasena paññāyittha, tasmā vuttaṃ
‘‘nakulapitā’’ ti nakulassa nāma dārakassa pitāti attho. Bhariyāpissa ‘‘nakulamātā’’ti paññāyittha.
Jarājiṇṇoti jarāvasena jiṇṇo, na byādhiādīnaṃ vasena jiṇṇo. Vayovuḍḍho ti jiṇṇattā eva
vayovuḍḍhippattiyā vuḍḍho, na sīlādivuḍḍhiyā. Jātiyā mahantatāya cirarattatāya jātimahallako.
Tiyaddhagato ti paṭhamo majjhimo pacchimoti tayo addhe gato. Tattha paṭhamaṃ dutiyañca
atikkantattā pacchimaṃ upagatattā vayoanuppatto. Āturakāyo ti dukkhavedanāpavisatāya
anassādakāyo. Gelaññaṃ pana dukkhagatikanti ‘‘gilānakāyo’’ ti vuttaṃ. Tathā hi saccavibhaṅge
(vibha. 190 ādayo) dukkhasaccaniddese dukkhaggahaṇeneva gahitattā byādhi na niddiṭṭho.
Niccapaggharaṇaṭṭhenāti sabbadā asucipaggharaṇabhāvena. So panassa āturabhāvenāti āha –
‘‘āturaṃyeva nāmā’’ ti. Visesenāti adhikabhāvena. Āturatīti āturo. Saṅgāmappatto santattakāyo. Jarāya
āturatā jarāturatā. Kusalapakkhavaḍḍhanena mano bhāventīti manobhāvanīyā. Manasā vā bhāvanīyā
sambhāvanīyāti manobhāvanīyā. Anusāsatūti anu anu sāsatūti ayamettha atthoti āha –‘‘punappunaṃ
sāsatū’’ ti. Aparāparaṃpavattitaṃ hitavacanaṃ. Anotiṇṇe vatthusmiṃyo evaṃ karoti, tassa ayaṃ
guṇo dosoti vacanaṃ. Tantivasenāti tantisannissayena ayaṃ anusāsanī nāma. Paveṇī ti tantiyā eva
vevacanaṃ.
Aṇḍaṃ viya bhūto ti adhikopamā kāyassa aṇḍakosato abaladubbalabhāvato. Tenāha ‘‘aṇḍaṃ
hī’’ tiādi. Bāloyeva tādisattabhāvasamaṅgī muhuttampi ārogyaṃ paṭijānanto.
Vippasannānīti pakatimākāraṃ atikkamitvā visesena pasannāni. Tenāha –‘‘suu pasannānī’’ ti.
Pasannacittasamuṭṭhitarūpasampadāhi tāhi tassa mukhavaṇṇassa pārisuddhīti āha –‘‘parisuddhoti
niddoso’’ ti. Tenevāha ‘‘nirupakkilesatāyā’’ tiādi. Etenevassindriyavippasannatākāraṇampi
saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Esa mukhavaṇṇo. Nayaggāhapaññā kiresāti idaṃ anāvajjanavaseneva
vuttabhāvaṃ sandhāyāha.
Yaṃ neva puttassātiādi ‘‘ovadatu no, bhante, bhagavā yathā mayaṃ paralokepi aññamaññaṃ
samāgaccheyyāmā’’ti vuttavacanaṃ sandhāya vuttameva. Madhuradhammadesanāyeva satthu
sammukhā paṭiladdhā, tassa attano pemagāravagahitattā ‘‘amatābhiseko’’ti veditabbo .
Idaṃpadadvayaṃ. Ārakattā kilesehi maggena samucchinnattā. Anaye ti avaḍḍhiyaṃ, anattheti
attho. Anaye vā anupāye. Na iriyanato avattanato. Aye ti vaḍḍhiyaṃ atthe upāye ca. Araṇīyato ti
payirupāsitabbato. Niruttinayena padasiddhi veditabbā purimesu atthavikappesu, pacchime pana

saddasatthavasenapi. Yadipi ariyasaddo ‘‘ ye hi vo ariy ā parisuddhak āyakammant ā’’ ti ādīsu (ma. ni.
1.35) visuddhāsayapayogesu puthujjanesupi vaṭṭati, idha pana ariyamaggādhigamena
sabbalokuttarabhāvena ca ariyabhāvo adhippetoti dassento āha –‘‘buddhā cā’’ tiādi. Tattha
paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti idaṃ ‘‘ariyā sappurisā’’ti idha vuttapadānaṃ atthaṃ
asaṅkarato dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā pana nippariyāyato ariyasappurisabhāvā abhinnasabhāvā, tasmā
‘‘sabbeva vā’’ tiādi vuttaṃ.
Ettāvatā hi buddhasāvako vutto, tassa hi ekantena kalyāṇamitto icchitabbo parato
ghosamantarena paṭhamamaggassa anuppajjanato. Visesato cassa bhagavāva ‘‘kalyāṇamitto’’ti
adhippeto. Vuttañhetaṃ ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā
parimuccantī’’tiādi (saṃ. ni. 1.129; 5.2). So eva ca aveccapasādādhigamena daḷhabhatti nāma. Vuttampi
cetaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti
(udā. 45; cūḷava. 385). Kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti ettha kataṃ jānātīti kataññū. Kataṃ
viditaṃ pākaṭaṃ karotīti katavedī. Paccekabuddhā hi anekesupi kappasatasahassesu kataṃ upakāraṃ
jānanti, katañca pākaṭaṃ karonti satijananaāmisapaṭiggahaṇādinā. Tathā saṃsāradukkhadukkhitassa
sakkaccaṃ karonti kiccaṃ, yaṃ attanā kātuṃ sakkā. Sammāsambuddho pana kappānaṃ
asaṅkhyeyyasahassesupi kataṃ upakāraṃ maggaphalānaṃ upanissayañca jānanti, pākaṭañca karonti.
Sīho viya ca evaṃ sabbattha sakkaccameva dhammadesanaṃ karontena buddhakiccaṃ karonti. Yāya
paṭipattiyā ariyā diṭṭhā nāma honti, tassā appaṭipajjanaṃ, tattha ca ādarābhāvo ariyānaṃ
adassanasīlatā, na ca dassane sādhukāritāti veditabbā. Cakkhunā adassāvīti ettha cakkhu nāma na
maṃsacakkhu eva, atha kho dibbacakkhupīti āha ‘‘dibbacakkhunā vā’’ ti. Ariyabhāvo ti yehi yogato
‘‘ariyā’’ti vuccanti, te maggaphaladhammā daṭṭhabbā.
Tatrāti ñāṇadassanasseva dassanabhāve. Vatthūti adhippetatthañāpanakāraṇaṃ. Evaṃ vuttepīti
evaṃ aññāpadesena attupanāyikaṃ katvā vuttepi. Dhamma nti lokuttaradhammaṃ, catusaccadhammaṃ
vā. Ariyakaradhammāaniccānupassanādayo, vipassiyamānā vā aniccādayo, cattāri vā ariyasaccāni.
Avinīto ti na vinīto adhisīlasikkhādīnaṃ vasena na sikkhito. Yesaṃ saṃvaravinayādīnaṃ abhāvena
ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccati, te tāva dassetuṃ ‘‘duvidho vinayo nāmā’’ tiādimāha. Tattha sīlasaṃvaro ti
pātimokkhasaṃvaro veditabbo, so ca atthato kāyikavācasiko avītikkamo. Satisaṃvaro ti indriyārakkhā,
sā ca tathāpavattā satiyeva. Ñāṇasaṃvaro ti ‘‘sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti (su. ni. 1041) vatvā
‘‘paññāyete pidhīyare’’ti (su. ni. 1041) vacanato sotasaṅkhātānaṃ
taṇhādiṭṭhiduccaritaavijjāavasiṭṭhakilesānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedañāṇanti veditabbaṃ.
Khantisaṃvaro ti adhivāsanā, sā ca tathāpavattā khandhā, adoso vā, ‘‘paññā’’ti keci vadanti.
Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyameva. Tena tena aṅgena tassa tassa
aṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Vikkhambhanavasena pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ.
Sesapadattayepi eseva nayo.
Iminā pātimokkhasaṃvarenātiādi sīlasaṃvarādīnaṃ vivaraṇaṃ. Tattha samupeto ti iti -saddo
ādiattho. Tena ‘‘upagato’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 511) āgataṃ saṃvaravibhaṅgaṃ dasseti.
Kāyaduccaritādīna nti dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritādīnaṃ muṭṭhasaccasaṅkhātassa
pamādassa, abhijjhādīnaṃ vā akkhantiaññāṇakosajjānañca. Saṃvaraṇato ti pidahanato, vinayanato ti
kāyavācācittānaṃ virūpapavattiyā vinayanato, kāyaduccaritādīnaṃ vā apanayanato, kāyādīnaṃ vā
jimhapavatti ṃ vicchinditvā ujukanayanatoti attho. Paccayasamavāye uppajjanārahānaṃ
kāyaduccaritādīnaṃ tathā tathā anuppādanameva saṃvaraṇaṃ vinayanañca veditabbaṃ.
Yaṃ pahānanti sambandho. ‘‘Nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesū’’ ti kasmā vuttaṃ?
Nanu n āmarūpaparicchedapaccayapariggahakaṅkhāvitaraṇāni na vipassanāñāṇāni sammasanākārena
appavattanato? Saccametaṃ, vipassanāñāṇassa pana adhiṭṭhānabhāvato evaṃ vuttaṃ.
N āmarūpamattamidaṃ, ‘‘natthi ettha attā vā attaniyaṃ vā’’ti evaṃ pavattañāṇaṃ
nāmar ūpavavatth āna ṃ. Sati vijjam āne khandhapañcakasa ṅkh āte k āye, saya ṃ vā sat ī tasmi ṃ kāye

di ṭṭ hi sakk āyadi ṭṭ hi, s ā ca ‘‘ rūpa ṃ attato samanupassat ī’’ ti eva ṃ pavatt ā attadi ṭṭ hi. Tassa
nāmarūpassa kammāvijjādipaccayapariggaṇhanañāṇaṃ paccayapariggaho . ‘‘Natthi hetu, natthi
paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattā ahetudiṭṭhi . ‘‘Issarapurisapajāpatipakatiaṇukālādīhi
loko pavattati nivattati cā’’ti tathā tathā pavattā diṭṭhi visamahetudiṭṭhi. Tassevāti
paccayapariggahasseva. Kaṅkhāvitaraṇenāti yathā etarahi nāmarūpassa kammādipaccayato uppatti,
evaṃ atīte anāgatepīti tīsu kālesu vicikicchāpanayanañāṇena. Kathaṃkathībhāvassāti ‘‘ahosiṃ nu kho
ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinayapavattāya (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) saṃsayappavattiyā.
Kalāpasammasanenāti ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.48-49)
khandhapañcakaṃ ekādasasu okāsesu pakkhipitvā sammasanavasena pavattena vipassanāñāṇena. Ahaṃ
mamāti gāhassāti ‘‘attā attaniya’’nti gahaṇassa. Maggāmaggavavatthānenāti
maggāmaggañāṇavisuddhiyā. Amagge maggasaññāyāti amagge obhāsādike ‘‘maggo’’ti
uppannasaññāya. Yasmā sammadeva saṅkhārānaṃ udayaṃ passanto ‘‘evamete saṅkhārā
anurūpakāraṇato uppajjanti, na pana ucchijjantī’’ti gaṇhāti, tasmā vuttaṃ ‘‘udayadassanena
ucchedadiṭṭhiyā’’ ti. Yasmā pana saṅkhārānaṃ vayaṃ ‘‘yadipime saṅkhārā avicchinnā vattanti,
uppannuppannā pana appaṭisandhikā nirujjhantevā’’ti passato kuto sassataggāho. Tasmā vuttaṃ
‘‘vayadassanena sassatadiṭṭhiyā’’ ti. Bhayadassanenāti bhayatūpaṭṭhānañāṇena. Sabhaye ti
sabbabhayānaṃ ākarabhāvato sakaladukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhāvato ca
sabhaye khandhapañcake. Abhayasaññāyāti ‘‘abhayaṃ khema’’nti uppannasaññāya. Assādasaññā
nāma pañcupādānakkhandhesu assādanavasena pavattasaññā, yo ‘‘ālayābhiniveso’’tipi vuccati.
Abhiratisaññātattheva abhiramaṇavasena pavattasaññā, yā ‘‘nandī’’tipi vuccati. Amuccitukāmatā
ādānaṃ. Anupekkhāsaṅkhārehi anibbindanaṃ, sālayatāti attho. Dhammaṭṭhitiyaṃpaṭiccasamuppāde.
Paṭilomabhāvo sassatucchedaggāho, paccayākārapaṭicchādakamoho vā. Nibbāneca paṭilomabhāvo
saṅkhāresu nati, nibbānapaṭicchādakamoho vā. Saṅkhāranimittaggāho ti yādisassa kilesassa appahīnatā
vipassanā saṅkhāranimittaṃ na muñcati, so kileso, yo ‘‘saṃyogābhiniveso’’tipi vuccati,
saṅkhāranimittaggāhassa, atikkamanameva vā pahānaṃ.
Pavatti eva pavattibhāvo, pariyuṭṭhānanti attho. Nīvaraṇādidhammāna nti ādi -saddena
nīvaraṇapakkhiyā kilesā vitakkavicārādayo ca gayhanti. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā accantaṃ
appavattibhāvena yaṃ pahānanti sambandho. Kena pana pahānanti? ‘‘Ariyamaggehevā’’ti
viññāyamānoyamattho tesaṃ bhāvitattā appavattivacanato. ‘‘Samudayapakkhikassā’’ ti ettha cattāropi
maggā catusaccābhisamayāti katvā tehi pahātabbena tena tena samudayasaṅkhātena lobhena saha
pahātabbattā samudayasabhāvattā ca. Saccavibhaṅge ca sabbakilesānaṃ samudayabhāvassa vuttattā
‘‘samudayapakkhikā’’ti diṭṭhiādayo vuccanti. Paṭipassaddhattaṃvūpasantatā.
Saṅkhatanissaṭatāsaṅkhārasabhāvābhāvo. Pahīnasabbasaṅkhata nti virahitasabbasaṅkhataṃ,
visaṅkhāranti attho. Pahānañca taṃ vinayo cāti pahānavinayo purimena atthena. Dutiyena pana
pahīyatīti pahānaṃ, tassa vinayoti yojetabbo.
Bhinnasaṃvarattāti naṭṭhasaṃvarattā, saṃvarābhāvatoti attho. Tena asamādinnasaṃvaropi
saṅgahitova hoti. Samādānena hi sampādetabbo saṃvaro, tadabhāve na hotīti. Ariye ti ariyo.
Paccattavacanañhetaṃ. Esese ti eso eso, atthato anaññoti attho. Tajjāte ti atthato taṃsabhāvo, sappuriso
ariyasabhāvo, ariyo ca sappurisabhāvoti attho.
So aha nti attanā parikappitaṃ attānaṃ diṭṭhigatiko vadati. ‘‘Ahaṃbuddhinibandhano attā’’ti hi
attavādino laddhi. Advaya nti dvayatārahitaṃ. Abhinnaṃ vaṇṇameva ‘‘accī’’ti gahetvā ‘‘accīti vaṇṇo
evā’’ti tesaṃ ekattaṃ passanto viya yathāparikappitaṃ attānaṃ ‘‘rūpa’’nti, yathādiṭṭhaṃ vā rūpaṃ,
‘‘attā’’ti gahetvā tesaṃ ekattaṃ passanto daṭṭhabbo. Ettha ca ‘‘rūpaṃ attā’’ti imissā pavattiyā abhāvepi
rūpe attaggahaṇaṃ pavattamānaṃ acciyaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ viya ‘‘advayadassana’’nti vuttaṃ. Upamāyo
ca anaññattādigahaṇanidassanavaseneva vuttā, na vaṇṇādīnaṃ viya attano vijjamānadassanatthaṃ. Na hi
attani sāmibhāvena rūpañca sakiñcanabhāvena samanupassati. Attani vā rūpa nti attānaṃ rūpassa
sabhāvato ādhāraṇabhāvena. Rūpasmiṃ vā attāna nti rūpassa attano ādhāraṇabhāvena diṭṭhipassanāya

passati. Pariyu ṭṭ ha ṭṭ hāyīti pariyu ṭṭ hānappatt āhi di ṭṭ hita ṇhāhi ‘‘ rūpa ṃ att ā, rūpav ā att ā’’ ti ādin ā
khandhapañcakaṃ micchā gahetvā tiṭṭhanato. Tenāha ‘‘pariyuṭṭhānākārenā’’ tiādi. Eseva nayo ti yo
‘‘idhekacco rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā rūpakkhandhe vutto saṃvaṇṇanānayo,
vedanākkhandhādīsupi eso eva nayo veditabbo.
Suddharūpamevāti arūpena amissitaṃ kevalaṃ rūpameva. Arūpa nti suddhaarūpaṃ rūpassa
aggahitattā. Catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasenāti catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ
gahaṇavasena rūpārūpamissako attā kathito tasmiṃ tasmiṃ gahaṇe vedanādivinimuttaarūpadhamme
kasiṇarūpena saddhiṃ sabbarūpadhamme ca ekajjhaṃ gahaṇasiddhito. Pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi
kathitā,te te eva dhamme ‘‘attā’’ti gahaṇato tesañca ucchedabhāvato. Avasesesu pana pannarasasu
ṭhānesu rūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvāpi diṭṭhigatiko tattha niccasaññaṃ na vissajjeti kasiṇarūpena taṃ
missetvā tassa ca uppādādīnaṃ adassanato, tasmāssa tatthapi hotiyeva sassatadiṭṭhi
ekaccasassatagāhavasenapi. Maggāvaraṇā viparītadassanato. Na saggāvaraṇā
akammapathappattatāya. Akiriyāhetukanatthikadiṭṭhiyo eva hi kammapathadiṭṭhiyo.
Kāyo ti rūpakāyo. So āturoyeva asavasabhāvato. Rāgadosamohānugata nti
appahīnarāgadosamohasantāne pavattaṃ. Idhāti imasmiṃ sutte. Dassitaṃ āturabhāvena.
Nikkilesatāyāti sayaṃ pahīnakilesasantānagatatāya. Sekhā neva āturacittāpahīnakilese upādāya,
appahīne pana upādāya āturacittā. Anāturacittataṃyeva bhajanti vaṭṭānusārimahājanassa viya tesaṃ
cittassa kilesavasena āturattābhāvato.
Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
2. Devadahasuttavaṇṇanā
2. Devāvuccanti rājāno ‘‘dibbanti kāmaguṇehi kīḷanti laḷanti, attano vā puññānubhāvena
jotant ī’’ti katvā. Tesaṃ dahoti devadaho . Sayaṃjāto vā so hoti, tasmāpi ‘‘devadaho’’ ti vutto. Tassa
avidūre nigamo ‘‘devadaha’’ntveva saṅkhaṃ gato yathā ‘‘varaṇānagaraṃ, godhāgāmo’’ti.
Pacchābhūmiyaṃ aparadisāyaṃ niviṭṭhajanapado pacchābhūmaṃ, taṃ gantukāmā
pacchābhūmagamikā. Te sabhāre ti te bhikkhū therassa vasena sabhāre kātukāmatāya. Yadi thero
tesaṃ bhāro, therassapi te bhārā evāti ‘‘te sabhāre kātukāmatāyā’’ ti vuttaṃ. Evañhi thero te
ovaditabbe anusāsitabbe maññatīti. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘yo hī’’ tiādimāha. Ayaṃ nibbhāro
nāma kañci puggalaṃ attano bhāraṃ katvā avattanato.
Catubbidhenāti dhātukosallaṃ āyatanakosallaṃ paṭiccasamuppādakosallaṃ ṭhānāṭṭhānakosallanti
evaṃ catubbidhena.
Te mahallakābādhikātidaharapuggale gaṇhitvāva gacchati. Te hi divasadvayena
vūpasantaparissamā eva. Hatthivānaratittira paṭibaddhaṃ vatthuṃ kathetvā. ‘‘Eḷakāḷagumbe ti
kāḷatiṇagacchamaṇḍape’’tipi vadanti.
Vividhaṃ nānābhūtaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjameva verajjaṃ,tattha gataṃ, paradesagatanti attho.
Tenāha ‘‘ekassā’’ tiādi. Cittasudattādayo ti cittagahapatianāthapiṇḍikādayo. Vīmaṃsakāti
dhammavicārakā. Ki nti kīdisaṃ. Dassana nti siddhantaṃ. Ācikkhati kīdisanti adhippāyo. Dhammassāti
bhagavatā vuttadhammassa. Anudhamma nti anukūlaṃ avirujjhanadhammaṃ. So pana
veneyyajjhāsayānurūpadesanāvitthāroti āha –‘‘vuttabyākaraṇassa anubyākaraṇa’’ nti. Dhāreti attano
phalanti dhammo, kāraṇanti āha –‘‘sahadhammikoti sakāraṇo’’ ti. Imināpi pāṭhantarena vādo eva
dīpito, na tena pakāsitā kiriyā.
Taṇhāvaseneva channampi padānaṃ attho veditabbo . Yasmā rāgādayo taṇhāya eva
avatthāvisesāti. Tenāha ‘‘taṇhā hī’’ tiādi. Vihananti kāyaṃ cittañcāti vighāto, dukkhanti āha –

‘‘ avigh ātoti nidukkho ’’ ti. Up āyāseti upat āpet īti up āyāso, upat āpo. Tappa ṭipakkho pana
anupāyāso nirūpatāpo daṭṭhabbo. Sabbatthāti sabbavāresu.
Devadahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā
3. ‘‘Avantidakkhiṇāpathe’’ti aññesu suttapadesu āgatattā āha ‘‘avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte’’ ti.
Majjhimadesato hi dakkhiṇadisāya avantiraṭṭhaṃ. Pavattayittha ettha laddhīti pavattaṃ,
pavattitabbaṭṭhānanti āha ‘‘laddhipavattaṭṭhāne’’ti. Ruppanasabhāvo dhammoti katvā rūpadhātūti
rūpakkhandho vutto. Rūpadhātumhi ārammaṇapaccayabhūtena rāgena sahajātenapi asahajātenapi
upanissayabhūtena appahīnabhāveneva vinibaddhaṃpaṭibaddhaṃ kammaviññāṇaṃ. Okasārīti
vuccati – ‘‘tasmiṃ rūpadhātusaññite oke sarati pavattatī’’ti katvā. Avati ettha gacchati pavattatīti okaṃ,
pavattiṭṭhānaṃ. Tenāha –‘‘gehasārī ālayasārī’’ ti.
Ugacchati vā ettha vedanādīhi saddhiṃ samavetīti oko, cakkhurūpādi. Paccayo ti
ārammaṇādivasena paccayo. Paccayo hotīti anantarasamanantarādinā ceva
kammūpanissayaārammaṇādinā ca. ‘‘Viññāṇadhātu kho, gahapatī’’ti evaṃ vutte
‘‘kammaviññāṇavipākaviññāṇesu kataraṃ nu kho’’ti sammoho bhaveyya. Tassa sammohassa
vigh ātatthaṃapagamanatthaṃ. Asambhinnāvāti asaṃkiṇṇāva desanā katā. Ārammaṇavasena
catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttā– ‘‘rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ
tiṭṭheyya, rūpārammaṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.53). Tāviññāṇaṭṭhitiyo dassetumpi .
Daḷhaṃ abhinivesavasena ārammaṇaṃ upentīti upayā,taṇhādiṭṭhiyo. Adhiṭṭhānabhūtāti
patiṭṭhānabhūtā. Abhinivesabhūtāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ abhinivissa ajjhosāya pavattiyā kāraṇabhūtā.
Anusayabhūtāti rāgānusayadiṭṭhānusayabhūtā. Uparimakoṭiyāti pahānassa uparimakoṭiyā.
Buddhānaññeva hi te savāsanā pahīnā. Pubbe aggahitaṃ viññāṇaṃ aggahitamevāti katvā kasmā idha
desanā katāti codeti –‘‘idhaviññāṇaṃ kasmā gahita’’ nti. Pubbe ‘‘viññāṇadhāturāgavinibandhañca
viññāṇa’’nti vuccamāne yathā yathā sammoho siyā paccayapaccayuppannavibhāgassa dukkarattā, idha
pana sammohassa okāsova natthi avisesena pañcasu khandhesu kilesappahānavasenāti. Tenāha
‘‘kilesappahānadassanattha’’ ntiādi. Kammaviññāṇena okaṃ asarantenā’’ ti itthambhūtalakkhaṇe
karaṇavacanaṃ. Asarantenāti anupagacchantena.
Paccayaṭṭhenāti ārammaṇādipaccayabhāvena. Nimittaṃuppattikaṃ. Ārammaṇa…pe…
niketa nti ārammaṇakaraṇasaṅkhātena nivāsaṭṭhānabhūtena rūpameva niketanti rūpanimittaniketaṃ.
Chandarāgassa balavadubbalatāyāti ajjhattakhandhapañcake chandarāgassa balavabhāvena taṃ
‘‘oko’’ti, bahiddhā chasu ārammaṇesu tassa dubbalatāya tāni ‘‘niketa’’nti vuttāni. Idāni
yathāvuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘samānepi hī’’ tiādi vuttaṃ. Okoti vuccati gehameva
rattiṭṭhānabhāvato. Niketanti vuccati uyyānādi divāṭṭhānabhāvato. Tato dubbalataro hoti chandarāgo.
Gehassitasukhenāti gehanissitena cittassa sukhena sukhito sukhappatto hoti. Kiccakaraṇīyesūti
khuddakesu ceva mahantesu ca kattabbatthesu. Saya nti attanā. Anto ti cittajjhāsaye.
Evaṃrūpo ti īdisarūpo. Vaṇṇasaddo viya rūpasaddo rūpāyatanassa viya saṇṭhānassapi vācakoti
adhippāyena ‘‘dīgharassa kāḷodātādīsu rūpesū’’ ti vuttaṃ. Sukhādīsūti somanassādīsu. Tattha hi
‘‘abhiṇhaṃ somanassito bhaveyya’’nti patthanā siyā. Evaṃsañño nāmāti visayavasena
saññāvisesapatthanamāha. Evaṃviññāṇoti pana idha visayamukhena viññāṇavisesapatthanaṃ vadati –
‘‘evaṃnipuṇarūpadassanasamatthaṃ, evaṃpañcapasādapaṭimaṇḍitanissayañca me viññāṇaṃ
bhaveyyā’’ti.

Va ṭṭ aṃ purato akur ūm āno ti loke citta ṃ apatthento. Asili ṭṭ ha ṃ pubben āpara ṃ asambaddha ṃ.
Vadanti etenāti vādo, dosoti āha –‘‘tuyhaṃ doso’’ tiādi. Idheva imasmiṃyeva samāgame. Nibbeṭhehi
dosato attānaṃ mocehi.
Hāliddikānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
4. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā
4. Cūḷachakkapañhe ti mūlapaṇṇāse cūḷataṇhāsaṅkhayasutte (ma. ni. 1.390 ādayo).
Mahāsakkapañhepī ti mahātaṇhāsaṅkhayasuttepi (ma. ni. 1.396 ādayo). Eta nti ‘‘ye te
samaṇabrāhmaṇā’’tiādisuttapadaṃ. Taṇhā sammadeva khīyati etthāti taṇhāsaṅkhayo, asaṅkhatā dhātūti
āha ‘‘taṇhāsaṅkhaye nibbāne’’ ti. Antaṃ atikkantaniṭṭhāti antarahitaniṭṭhā. Tenāha ‘‘satataniṭṭhā’’ ti.
Sesapadesūti ‘‘accantayogakkhemino’’tiādīsu.
Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
5. Samādhisuttavaṇṇanā
5. Samādhī ti appanāsamādhi, upacārasamādhi vā. Kammaṭṭhāna nti samādhipādakaṃ
vipassanākammaṭṭhānaṃ. ‘‘Phātiṃ gamissatī’’ti pāṭho. Patthetīti ‘‘aho vata me īdisaṃ rūpaṃ
bhaveyyā’’ti. Abhivadatīti taṇhādiṭṭhivasena abhinivesaṃ vadati. Tenāha ‘‘tāya abhinandanāyā’’ tiādi.
‘‘Aho piyaṃ iṭṭha’’nti vacībhede asatipi tathā lobhuppāde sati abhivadatiyeva nāma. Tenāha ‘‘vācaṃ
abhindanto’’ ti. ‘‘Mama ida’’nti attano pariṇāmetvā anaññagocaraṃ viya katvā gaṇhanto ajjhosāya
tiṭṭhati nāmāti dassento āha ‘‘gilitvāti pariniṭṭhapetvā gaṇhātī’’ ti. ‘‘Abhinandatī’’tiādayo
pubbabhāgavasena vuttā, ‘‘uppajjati nandī’’ti dvārappattavasena. Paṭhamehi padehi anusayo,
pacchimena pariyuṭṭhānanti keci ‘‘gahaṇaṭṭhena upādāna’’nti katvā. Nābhinandati nābhivadatīti ettha
heṭṭhā vuttavipariyāyena attho veditabbo. Na ‘‘iṭṭhaṃ kanta’’nti vadatīti ‘‘iṭṭha’’nti na vadati,
‘‘kanta’’nti na vadati. Nābhivadatiyeva taṇhāya anupādiyattā.
Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
6. Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā
6. Ñatvā āhāti ‘‘sati kāyaviveke cittaviveko, tasmiṃ sati upadhiviveko ca imesaṃ laddhuṃ
vaṭṭatī’’ti ñatvā āha.
Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
7. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā
7. Gahaṇena uppannaṃ paritassana nti khandhapañcake ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇena uppannaṃ
taṇhāparitassanaṃ diṭṭhiparitassanañca. Aparitassana nti paritassanābhāvaṃ, paritassanapaṭipakkhaṃ
vā. Ahu vata metaṃ balayobbanādi. Kammaviññāṇa nti vipariṇāmārammaṇaṃ taṇhādiṭṭhisahagataṃ
viññāṇaṃ tadanuvatti ca. Anuparivatti nāma taṃ ārammaṇaṃ katvā pavatti. Tenāha
‘‘vipariṇāmārammaṇacittato’’ ti. Akusaladhammasamuppādā ti taṇhāya
aññākusaladhammasamuppādā. Pariyādiyitvāti khepetvā, tassa pavattituṃ okāsaṃ adatvā. Sauttāso ti
taṇhādiṭṭhivasena sauttāso. Gaṇhitvāti taṇhādiṭṭhiggāhehi gahetvā tesañceva vasena paritassako.
Rūpabhedānuparivatti cittaṃ na hoti. Vaṭṭatīti sabbākārena vattuṃ yuttanti attho.
Up ādāparitassan āsuttava ṇṇ an ā ni ṭṭ hit ā.

8. Dutiyaup ādāparitassan āsuttava ṇṇ an ā
8. Taṇhāmānadiṭṭhivasena desanā katā‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti desanāya
āgatattā. Catūsu suttesūti pañcamādīsu catūsu suttesu. Catutthe pana vivaṭṭameva kathitaṃ.
Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
9. Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā
9. Yadi atītānāgataṃ etarahi natthibhāvato aniccaṃ, paccuppannampi tadā natthīti ko pana vādo
tassa aniccatāya, paccuppannamhi kathāva kā udayabbayaparicchinnattā tassa. Vuttañhetaṃ ‘‘nibbattā
ye ca tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā’’ti (mahāni. 10).
Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
10-11. Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā
10-11 . Tathārūpenevāti yathārūpeneva puggalajjhāsayena navamaṃ suttaṃ kathitaṃ,
tathārūpenevāti. Te kira bhikkhū atītānāgataṃ ‘‘dukkha’’nti sallakkhetvā, tathā ‘‘anattā’’ti sallakkhetvā
paccuppanne kilamiṃsu. ‘‘Atha nesa’’ntiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena vattabbaṃ.
Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
Nakulapituvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
2. Aniccavaggo
1-10. Aniccādisuttavaṇṇanā
12-21 . Pucchāvasikaṃ ānandattherassa pucchāvasena desitattā.
Aniccādisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Aniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
3. Bhāravaggo
1. Bhārasuttavaṇṇanā
22 . Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Parihārabhāriyaṭṭhenāti
parihārassa bhāriyabhāvena garutarabhāvena. Vuttameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘etesañhī’’ tiādimāha.
Tattha yasmā etāni ṭhānagamanādīni rūpārūpadhammānaṃ paṅgulajaccandhānaṃ viya
aññamaññūpassayavasena ijjhanti, na paccekaṃ, tasmā ‘‘etesa’’nti avisesavacanaṃ kataṃ. Puggala nti
khandhasantānaṃ vadati. Khandhasantāno hi avicchedena pavattamāno yāva parinibbānā
khandhabhāraṃ vahanto viya loke khāyati tabbinimuttassa sattassa abhāvato. Tenāha ‘‘puggalo’’ tiādi.
Bhārahāroti jāto ti bhārahāro nāma jāto.
Punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo, taṃ phalaṃ arahati, tattha niyuttāti vā ponobhavikā.
Tabbhāvasahagataṃ yathā ‘‘sanidassanā dhammā’’ti, na saṃsaṭṭhasahagataṃ, nāpi
āramma ṇasahagata ṃ. ‘‘ Tatra tatr ā’’ ti ya ṃ ya ṃ uppatti ṭṭ hāna ṃ, rūpādi āramma ṇaṃ vā patv ā

tatratatr ābhinandin ī. Ten āha ‘‘ upapatti ṭṭ hāne v ā’’ ti ādi. Pañcak āmagu ṇiko ti
pañcakāmaguṇārammaṇo. Rūpārūpūpapattibhave rāgo rūpārūpabhavarāgo. Jhānanikanti
jh ānasaṅkhāte kammabhave rāgo. Sassatādiṭṭhīti bhavadiṭṭhi, taṃsahagato rāgo. Aya nti rāgo
bhavataṇhā nāma. Ucchedadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi nāma, taṃsahagato chandarāgo vibhavataṇhā nāma.
Esa puggalo khandha bhāraṃ ādiyati taṇhāvasena paṭisandhiggahaṇato. ‘‘Asesamettha taṇhā virajjati
palujjati nirujjhati pahīyatī’’tiādinā sabbapadāni nibbānavaseneva veditabbānīti āha ‘‘sabbaṃ
nibbānasseva vevacana’’nti.
Bhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
2. Pariññasuttavaṇṇanā
23 . Parijānitabbe ti pahānapariññāya parijānitabbe. Tathā parijānanañca tattha
chandarāgappahānaṃ, tesaṃ atikkamoti āha ‘‘samatikkamitabbeti attho’’ ti. Accantapariñña nti
nibbānaṃ vadati. Tenāha ‘‘samatikkamanti attho’’ ti.
Pariññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3. Abhijānasuttavaṇṇanā
24 . Ñātapariññā kathitā‘‘abhivisiṭṭhāya paññāya jānana’’nti katvā. Dutiyapadenāti
‘‘parijāna’’nti padena. Tatiyacatutthehīti ‘‘virājayaṃ pajaha’’nti padehi.
Abhijānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
4-9. Chandarāgasuttādivaṇṇanā
25-30 . Dhātusaṃyutte vuttanayeneva veditabbāni, kevalañhi ettha khandhavasena desanā āgatā,
tattha dhātuvasenāti ayameva viseso. Cattāri saccāni kathitāni assādādīnavanissaraṇavasena desanāya
pavattattā.
Chandarāgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
10. Aghamūlasuttavaṇṇanā
31 . Aghaṃ vuccati pāpaṃ, aghanimittatāya aghaṃ dukkhaṃ. Idañhi dukkhaṃ nāma visesato
pāpahetukaṃ kammaphalasaññitaṃ. Tathā vaṭṭadukkhaṃ avijjātaṇhāmūlakattā. Aghassa nimittatāya
aghaṃ dukkhaṃ. Vaṭṭānusārī mahājano hi dukkhābhibhūto tassa patikāraṃ maññamāno taṃ taṃ
karotīti.
Aghamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
11. Pabhaṅgusuttavaṇṇanā
32 . Pabhijjanasabhāva nti khaṇe khaṇe pabhaṅgusabhāvaṃ.
Pabhaṅgusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Bh āravaggava ṇṇ an ā ni ṭṭ hit ā.

4. Natumh āka ṃ vaggo
1. Natumhākaṃsuttavaṇṇanā
33 . Chandarāgappahānenā ti tappaṭibaddhassa chandarāgassa pajahanena. Dabbādi pākatikatiṇaṃ
pākaṭamevāti apākaṭaṃ dassetuṃ tālanāḷikerādi dassitaṃ, tiṇakaṭṭhānaṃ vā bhedadassanatthaṃ. Piyālo
phārusakaṃ.
Natumhākaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3. Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā
35 . Yadi rūpaṃ anusetīti rūpadhamme ārabbha yadi rāgādayo anusayanavasena pavattanti. Tena
saṅkhaṃ gacchatīti tena rāgādinā taṃsamaṅgīpuggalo saṅkhātabbataṃ ‘‘ratto duṭṭho’’tiādinā
voharitabbataṃ upagacchatīti. Tenāha ‘‘kāmarāgādīsū’’ tiādi. Abhūtenāti ajātena anusayavasena
appavattena. Anusayasīsena hettha abhibhavaṃ vadati. Yato ‘‘ratto duṭṭho mūḷhoti saṅkhaṃ na
gacchatī’’ ti vuttaṃ. Nippariyāyato hi maggavajjhakilesā anusayo.
Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā
36 . Taṃ anusayitaṃ rūpa nti taṃ rāgādinā anusayitaṃ rūpaṃ marantena anusayena anumarati.
Tena vuttaṃ ‘‘na hī’’ tiādi. Yena anusayena marantena taṃ anumarati. Tena saṅkhaṃ gacchatīti
tathābhūtato tena ‘‘ratto’’tiādivohāraṃ labhati. Yena anusayena kāraṇabhūtena anumīyati, tena.
Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
5-6. Ānandasuttādivaṇṇanā
37-38 . Ṭhitiyā ṭhitikkhaṇena sahitaṃ ṭhitaṃ. Ṭhitassa aññathatta nti uppādakkhaṇato
aññathābhāvo. Paññāyatīti upalabbhati. Paccayavasena dharamānattā eva jīvamānassa
jīvitindriyavasena jarā paññāyati uppādakkhaṇato aññathattappattiyā. Vuttameva atthaṃ pākaṭataraṃ
kātuṃ ‘‘ṭhitī’’ tiādi vuttaṃ. Jīvi…pe… nāmaṃ . Tathā hi abhidhamme (dha. sa. 19) ‘‘āyu ṭhitī’’ti
niddiṭṭhaṃ. Aññathattanti jarāya nāmanti sambandho.
Tīṇi lakkhaṇāni honti saṅkhatasabhāvalakkhaṇato. Yo koci rūpadhammo vā arūpadhammo vā
lokiyo vā lokuttaro vā saṅkhāro. Saṅkhāro, na lakkhaṇaṃuppādādisabhāvattā. Lakkhaṇaṃ, na
saṅkhāro uppādādirahitattā. Na ca…pe… sakkā saṅkhāradhammattā lakkhaṇassa. Nāpi lakkhaṇaṃ
vin ā saṅkhāro paññāpetuṃ sakkā saṅkhārabhāvena. Tenāha ‘‘lakkhaṇenā’’ tiādi. Idāni
yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’ tiādimāha. Tattha lakkhaṇanti
kāḷarattasabalādibhāvalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti ‘‘ayaṃ asukassa gāvī’’ti.
Evaṃ saṅkhāropi paññāyati sabhāvato upadhārentassa uppādalakkhaṇampi uppādāvatthāti katvā.
Kālasaṅkhāto ti uppajjamānakālasaṅkhāto. Tassa saṅkhārassa. Khaṇopīti uppādakkhaṇopi paññāyati.
Uppādopīti uppādalakkhaṇopi. Jarālakkhaṇanti uppannajīraṇalakkhaṇaṃ, taṃ ‘‘ṭhitassa
aññathatta’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhaṅgakkhaṇe saṅkhāropi taṃlakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi
paññāyatī’’ti pāṭho. Keci pana ‘‘jarāpī’’ti padampettha pakkhipanti. Evañca vadanti ‘‘na hi tasmiṃ
khaṇe taruṇo hutvā saṅkhāro bhijjati, atha kho jiyyamāno mahallako viya jiṇṇo eva hutvā bhijjatī’’ti,
bhaṅgeneva pana jarā abhibhuyyati khaṇassa atiittarabhāvato na sakkā paññāpetuṃ ṭhitiyāti tesaṃ

adhipp āyo. T ānīti ar ūpadhamm āna ṃ tīṇ i lakkha ṇā ni. Atthikkha ṇanti
arūpadhammavijjamānakkhaṇaṃ, uppādakkhaṇanti adhippāyo. Sabbadhammāna nti sabbesaṃ
rūpārūpadhammānaṃ ṭhitiyā na bhavitabbaṃ. Tassevāti tassā eva ṭhitiyā. Tamattha nti jarālakkhaṇassa
paññāpetuṃ asakkuṇeyyabhāvaṃ. Aññe pana ‘‘santativasena ṭhānaṃ ṭhitī’’ti vadanti, tayidaṃ akāraṇaṃ
aṭṭhānaṃ. Yasmā sutte ‘‘ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti uppādavayehi nibbisesena ṭhitiyā jotitattā.
Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Apica yathā dhammassa uppādāvatthāya bhinnā
bhaṅgāvatthā icchitā, aññathā uppajjamānameva bhijjatīti āpajjati, evaṃ bhaṅgāvatthāyapi bhinnā
bhaṅgābhimukhāvatthā icchitabbā. Na hi abhaṅgābhimukho bhijjati. Na cettha sakkā
uppādābhimukhāvatthaṃ parikappetuṃ tadā tassa aladdhattalābhattā. Ayaṃ viseso ti ṭhitikkhaṇo nāma
rūpadhammānaṃyeva, na arūpadhammānanti ayaṃ īdiso viseso. Ācariyamati nāma tasseva ācariyassa
mati, sā sabbadubbalāti āha ‘‘tasmā’’ tiādi.
Ānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
7-10. Anudhammasuttādivaṇṇanā
39-42 . Apāyadukkhe sakalasaṃsāradukkhe ca patituṃ adatvā dhāraṇaṭṭhena dhammo,
maggaphalanibbānāni. Tadanulomikā cassa pubbabhāgapaṭipadāti āha
‘‘dhammānudhammapaṭipannassā’’ tiādi. ‘‘Nibbidābahulo’’ti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato,
pāḷiyaṃ pana ‘‘nibbidābahulaṃ vihareyyā’’ti āgataṃ. Ukkaṇṭhanabahulo ti sabbabhavesu
ukkaṇṭhanabahulo. Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānapariññāhi. Parijānātīti tebhūmakadhamme
paricchijja jānāti, vipassanaṃ ussukkāpeti. Parimuccati sabbasaṃkilesato ‘‘maggo pavattito
parimuccatī’’ti vuttattā. Tathāti iminā ito paresu tīsu maggo hotīti dasseti. Idhāti imasmiṃ sutte.
Aniyamitāti aggahitā. Tesu niyamitā‘‘aniccānupassī’’tiādivacanato. Sāti anupassanā. Tattha
niyamitavasenevāti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ yathā ‘‘yadi me byādhayo bhaveyyuṃ,
dātabbamidamosadha’’nti. Na hi sakkā etissā eva anupassanāya vasena sammasanācāraṃ matthakaṃ
pāpetunti.
Anudhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
Natumhākaṃvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
5. Attadīpavaggo
1. Attadīpasuttavaṇṇanā
43 . Dvīhi bhāgehi āpo ettha gatāti dīpo, dīpo viyāti dīpo oghehi anajjhottharanīyatāya. Yo paro na
hoti, so attā, idha pana dhammo adhippeto. Attā dīpo etesanti attadīpā. Paṭisaraṇattho dīpaṭṭhoti āha –
‘‘attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacana’’ nti. Lokiyalokuttaro dhammo attā nāma ekantanāthabhāvato.
Paṭhamena padena vutto eva attho dutiyapadena vuccatīti vuttaṃ ‘‘tenevāhā’’ tiādi. Yavati etasmā
phalaṃ pasavatīti yoni, kāraṇaṃ. Kiṃ pabhuti uppattiṭṭhānaṃ etesanti kiṃ pabhutikā.
Pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ . Tenevāha ‘‘pubbe ceva…pe… te pahīyantī’’ ti. Na paritassati
taṇhāparittāsassa abhāvato. Vipassanaṅgenāti vipassanāsaṅkhātena kāraṇena.
Attadīpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā
44 . Sabhāvatosanto vijjamāno kāyo rūpādidhammasamūhoti sakkāyo ti āha –‘‘sakkāyo
dukkha ’’ nti. Di ṭṭ hi eva samanupassan ā, di ṭṭ hisahit ā vā samanupassan ā di ṭṭ hisamanupassan ā,

di ṭṭ himaññan āya saddhi ṃ itaramaññan ā. Saha vipassan āya catumaggañ āṇ aṃ samanupassan ā
‘‘catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva anurūpato passanā’’ti katvā.
Paṭipadāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3. Aniccasuttavaṇṇanā
45 . Virāgo nāma maggo, vimuttiphalanti āha –‘‘maggakkhaṇe virajjati, phalakkhaṇe
vimuccat ī’’ ti. Aggahetvāti evaṃ nirujjhamānehi āsavehi ‘‘ahaṃ mamā’’ti kañci dhammaṃ anādiyitvā.
‘‘Cittaṃ virattaṃ, vimuttaṃ hotī’’ti vuttattā phalaṃ gayhati, ‘‘khīṇā jātī’’tiādinā paccavekkhaṇāti āha
‘‘saha phalena paccavekkhaṇadassanattha’’ nti. Upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ. Tenāha
‘‘vimuttattā ṭhita’’ nti. Yaṃ pattabbaṃ,taṃ aggaphalassa pattabhāvena adhigatattā santuṭṭhaṃ
parituṭṭhaṃ.
Aniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā
46 . Pubbantaṃ atītakhandhakoṭṭhāsaṃ. Anugatāti sassatādīni kappetvā gahaṇavasena anugatā.
Aṭṭhārasa diṭṭhiyo ti catasso sassatadiṭṭhiyo, catasso ekaccasassatadiṭṭhiyo, catasso antānantikadiṭṭhiyo,
catasso amarāvikkhepadiṭṭhiyo, dve adhiccasamuppannadiṭṭhiyoti evaṃ aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti
paccayaghātena. Aparanta nti anāgataṃ khandhakoṭṭhāsaṃ sassatādibhāvaṃ kappetvā gahaṇavasena
anugatā. Soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca
paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti evaṃ catucattālīsa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena.
Sassata diṭṭhithāmaso ceva sīlabbata diṭṭhiparāmāso ca na hoti paccayaghātena. Tenāha ‘‘ettāvatā
paṭhamamaggo dassito’’ ti anavasesadiṭṭhipahānakittanato. Pahīnāvikkhambhitā. Idaṃ panāti
‘‘rūpasmi’’ntiādi.
Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā
47 . Paripuṇṇagāhavasenāti pañcakkhandhe asesetvā ekajjhaṃ ‘‘attā’’ti gahaṇavasena. Etesaṃ
pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ aññataraṃ‘‘attā’’ti samanupassanti. Itīti evaṃ. Yassa puggalassa
ayaṃ attadiṭṭhisaṅkhātā samanupassanā atthi paṭipakkhena avihatattā saṃvijjati. Pañcannaṃ
indriyāna nti cakkhādīnaṃ indriyānaṃ.
Ārammaṇa nti kammaviññāṇassa ārammaṇaṃ. Mānavasena ca diṭṭhivasena ca ‘‘asmī’’ti gāhe
sijjhante taṃsahagatā taṇhāpi taggahitāva hotīti vuttaṃ ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa
hotī’’ ti. Gahetvāti ahaṃkāravatthuvasena gahetvā. Ayaṃ ahamasmīti ayaṃ cakkhādiko, sukhādiko vā
ahamasmi. ‘‘Rūpī attā arogo paraṃ maraṇā’’ti evamādigahaṇavasena pavattanato vuttaṃ ‘‘rūpī
bhavissantiādīni sabbāni sassatameva bhajantī’’ ti. Vipassanābhinivesato pubbe yathevākārāni
pañcindriyāni, atha vipassanābhinivesato paraṃ tenevākārena ṭhitesu cakkhādīsu indriyesu avijjā
pahīyati vipassanaṃ vaḍḍhaetvā maggassa uppādanena, atha maggaparamparāya arahattamaggavijjā
uppajjati. Taṇhāmānadiṭṭhiyo kammasambhārabhāvato. Kammassa…pe… eko sandhī ti
hetuphalasandhi. Puna eko sandhīti phalahetusandhimāha. Tayo papañcā atīto addhā
atītabhavaaddhānaṃ tesaṃ adhippetattā. Anāgatassa paccayo dassito assutavato puthujjanassa vasena.
Sutavato pana ariyasāvakassa vasena vaṭṭassa vūpasamo dassitoti.
Samanupassan āsuttava ṇṇ an ā ni ṭṭ hit ā.

6. Khandhasuttava ṇṇ an ā
48 . Tathevāti ārammaṇabhāveneva. Ārammaṇakaraṇavasena upādānehi upādātabbanti
upādāniyaṃ. Idhāpīti upādānakkhandhesupi. Vibhāgatthe gayhamāne aniṭṭhappasaṅgopi siyā,
abhidhamme ca rāsaṭṭho eva āgato, ‘‘tadekajjhaṃ abhisaṃyuhitvā’’ti vacanato ‘‘rāsaṭṭhena’’ icceva
vuttaṃ.
Khandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
7-8. Soṇasuttādivaṇṇanā
49-50 . Visiṭṭho ti padhāno. Uttamo ti ukkaṭṭho. Aññaṃ kiṃ bhaveyyāti aññaṃ kiṃ kāraṇaṃ
bhaveyya tathā samanupassanāya aññesaṃ avijjamānatāya vacanapariṭṭhitipabhinnato.
Vajirabhedadesanaṃnāma atthato teparivaṭṭadesanā.
Soṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
9-10. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā
51-52 . Navamadasamesūti suttadvayaṃ saheva uddhaṭaṃ, dvīsupi atthavaṇṇanāya
sarikkhabhāvato. Nandanaṭṭhena nandī,rañjanaṭṭhena rāgo . Satipi saddatthato bhede ‘‘imesaṃ atthato
ninnānākaraṇatāyā’’ ti vatvāpi pahāyakadhammabhedena pana labbhateva bhedamattāti dassetuṃ
‘‘nibbidānupassanāya vā’’ tiādi vuttaṃ. Virajjanto rāgaṃ pajahatīti sambandho. Ettāvatāti
‘‘nandikkhayā rāgakkhayo’’ti ettāvatā. Vipassanaṃ niṭṭhapetvāvipassanākiccassa pariyosānena.
Rāgakkhayāti vuṭṭhānagāminipariyosānāya vipassanāya rāgassa khepitattā. Anantaraṃ uppannena
ariyamaggena samucchedavasena nandikkhayo ti. Tenāha ‘‘idha maggaṃ dassetvā’’ ti. Anantaraṃ
pana uppannena ariyaphalena paṭipassaddhivasena nandirāgakkhayāsabbaṃ saṃkilesato cittaṃ
vimuccatīti. Tenāha ‘‘phalaṃ dassita’’ nti.
Nandikkhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
Attadīpavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
Mūlapaṇṇāsako samatto.
6. Upayavaggo
1. Upayasuttavaṇṇanā
53 . Upetīti upayo . Kathamupeti? Taṇhāmānādivasenāti āha ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasenā’’ ti.
Kathamidaṃ labbhatīti? ‘‘Avimutto’’ti vacanato. Taṇhādiṭṭhivasena hi baddho, kiṃ upetīti āha
‘‘pañcakkhandhe’’ ti tabbinimuttassa tathā upetassa abhāvato. Ko panupetīti? Taṃsamaṅgīpuggalo.
Taṇhādiṭṭhivasena upagamassa vuttattā viññāṇanti akusalakammaviññāṇamevāti vadanti. Javāpetvāti
gahitajavaṃ katvā. Yathā paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ samatthaṃ, evaṃ katvā. Tenāha ‘‘paṭisandhī’’ tiādi.
Aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva ‘‘okaṃ pahāya aniketasārī’’ti gāthāya vissajjane.
Kammanimittādivasena paṭisandhiyā paccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ paṭisandhijanakassa kammassa
vasena vocchijjati. Patiṭṭhā na hoti sarāgakāle viya anupaṭṭhānato. Appatiṭṭhitaṃviññāṇaṃ
vuttappakārena. Anabhisaṅkharitvāti anuppādetvā paccayaghātena.
Upayasuttava ṇṇ an ā ni ṭṭ hit ā.

2. B ījasuttava ṇṇ an ā
54 . Bījajātānīti jāta -saddo padapūraṇamattanti āha ‘‘bījānī’’ ti. Vaca nti setavacaṃ. Ajjuka nti
tacchakaṃ. Phaṇijjakaṃtulasi. Abhinnānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bījatthāyāti bījakiccāya. Na
upakappatīti paccayo na hotīti dasseti. Na pāpitānīti pūtitaṃ na upagatāni. Taṇḍulasārassa ādānato
sārādāni . Ārammaṇaggahaṇavasena viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo. Ārammaṇavasenāti
ārammaṇabhāvavasena. Sinehanaṭṭhenāti taṇhāyanavasena siniddhatāpādanena, yato
‘‘nandūpasecana’’nti vuttaṃ. Tathā hi viropitaṃ taṃ kammaviññāṇaṃ
paṭisandhiaṅkuruppādanasamatthaṃ hoti. Sappaccaya nti avijjāayonisonamanasikārādipaccayehi
sappaccayaṃ. Viruhati vipākasantānuppādanasamattho hutvā.
Bījasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3. Udānasuttavaṇṇanā
55 . Udānaṃ udāharīti attamanavācaṃ nicchāresi. Esa vuttappakāro udāhāro. Bhuso nissayo
upanissayo, dānameva upanissayo dānūpanissayo . Esa nayo sesesupi. Tattha dānūpanissayo
annādivatthūsu balavāti balavabhāvena hoti, tasmā upanissayabahulo kāmarāgappahāneneva
kataparicayattā vipassanamanuyuñjanto na cirasseva anāgāmiphalaṃ pāpuṇāti, tathā
suvisuddhasīlūpanissayo kāmadosajigucchanena. Yadi evaṃ kasmā ime dve upanissayā dubbalāti vuttā?
Vijjūpamaññāṇasseva paccayabhāvato. Sopi bhāvanūpanissayasahāyalābheneva, na kevalaṃ. Bhāvanā
pana paṭivedhassa visesahetubhāvato balavā upanissayo. Tathā hi sā vajirūpamañāṇassa visesapaccayo.
Tenāha ‘‘bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpetī’’ ti.
So ti milakatthero. Vihāra nti vasanaṭṭhānaṃ. Vihārapaccante hi paṇṇasālāya thero viharati.
Upaṭṭhāti ekalakkhaṇena. Kūṭagoṇo viya gamanavīthiṃ. Tatthāti allakaṭṭharāsimhi.
Udakamaṇikāna nti udakathevānaṃ.
Attaniyeva upanesi udānakathāya vuttadhammānaṃ paripuṇṇānaṃ attani saṃvijjamānattā.
Tenāha ‘‘uṭṭhānavatā’’ tiādi. Ayañhi milakatthero sikkhāya gāravo sappatisso vattapaṭivattaṃ pūrento
visuddhasīlo hutvā ṭhito, tasmā ‘‘dubbalūpanissaye’’ ti vuttaṃ. Tenāha bhagavā udānento ‘‘no
cassaṃ…pe… saññojanānī’’ti.
Sace ahaṃ na bhaveyya nti yadi ahaṃ nāma koci na bhaveyyaṃ tādisassa ahaṃsaddavacanīyassa
kassaci atthassa abhāvato. Tato eva mama parikkhāropi na bhaveyya tassa ca pabhaṅgubhāvena
anavaṭṭhitabhāvato. Evaṃ attuddesikabhāvena padadvayassa atthaṃ vatvā idāni kammaphalavasena
vattuṃ ‘‘sace vā panā’’ tiādi vuttaṃ. Atītapaccuppannavasena suññataṃ dassetvā idāni
paccuppannānāgatavasena taṃ dassento ‘‘idāni panā’’ tiādi vuttaṃ. Evaṃ adhimuccanto ti edisaṃ
adhimuttiṃ pavattento. Vibhavissatīti vinassissati. Vibhavo hi vināso. Tenāha ‘‘bhijjissatī’’ ti.
Vibhavadassanaṃ vibhavo ti uttarapadalopena vuttanti āha ‘‘vibhavadassanenā’’ ti. Vibhavadassanaṃ
nāma accantāya vināsassa dassanaṃ. Ta nti ariyamaggaṃ. Sāmaññajotanā hesā visesaniṭṭhā hotīti
tatiyamaggavasena attho veditabbo.
Upari maggaphala nti aggamaggaphalaṃ. Natthi etissā jātiyā antaranti anantarā,anantarā
vipassanā maggassa. Gotrabhū pana anulomavīthipariyāpannattā vipassanāgatikaṃ vā siyā,
nibbānārammaṇattā maggagatikaṃ vāti na tena maggo antariko nāma hoti. Tenāha ‘‘vipassanā
maggassa āsannānantaraṃ nāmā’’ ti. Phalaṃ pana nibbānārammaṇattā kilesānaṃ pajahanavasena
pavattanato lokuttarabhāvato ca kammamaggagatikameva, kusalavipākabhāvena pana nesaṃ attho
pabhedoti vipassanāya phalassa siyā anantaratāti vuttaṃ ‘‘phalassa dūrānantaraṃ nāmā’’ ti.
‘‘Āsavānaṃ khayo’’ti pana aggamagge vuccamāne vipassanānaṃ āsannatāya vattabbameva natthi.
Atasitāye ti na tasitabbe tāsaṃ anāpajjitabbe. Tāso ti tāsahetu ‘‘tasati etasmā’’ti katvā. So ti assutavā

puthujjano. Tilakkha ṇā hata nti aniccat ādilakkha ṇattayalakkhita ṃ . Manamhi na ṭṭ ho ti īsaka ṃ
naṭṭhomhi, tato parampi tattheva ṭhatvā kiñci apūritattā eva muttoti adhippāyo. ‘‘Na tāso nāma hotī’’ ti
vatvā tassa atāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’ tiādi vuttaṃ. Kalyāṇaputhujjano hi bhayatupaṭṭhānañāṇena
‘‘sabhayā saṅkhārā’’ti vipassanto na uttasati.
Udānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā
56 . Catunnaṃ parivaṭṭanavasenāti paccekakkhandhesu catunnaṃ ariyasaccānaṃ
parivaṭṭanavasena. Rūpaṃ abbhaññāsi nti sakalabhūtupādārūpaṃ kucchitabhāvato tattha ca
tucchavipallāsatāya ‘‘dukkhasacca’’nti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ paṭivijjhiṃ. Āhāravasena
rūpakāyassa hānivuddhādīnaṃ pākaṭabhāvato visesapaccayato ca tassa ‘‘āhārasamudayā’’ ti vuttaṃ.
Dukkhasamudayakathā nāma vaṭṭakathāti ‘‘sacchandarāgo’’ ti visesetvā vuttaṃ.
Chandarāga ggahaṇena ca upādānakammāvijjāpi gahitā eva. Paṭipannāhontīti attho.
Vattamānakālappayogo hesa yathā ‘‘kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti. Patiṭṭhahantīti patiṭṭhaṃ
labhanti. Kevalino ti idha vimuttiguṇena pāripūrīti āha ‘‘sakalino katasabbakiccā’’ ti. Yena te ti yena
avasiṭṭhena te asekkhe paññāpentā paññāpeyyuṃ, taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ sekkhānaṃ viya natthi
paññāpanāya. Vaṭṭanti kāraṇaṃvaṭṭanaṭṭhena phalassa pavattanaṭṭhena. Asekkhabhūmivāro ti
asekkhabhūmippavatti.
Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā
57 . Sattasu okāsesūti rūpapajānanādīsu sattasu okāsesu. Vusitavāso ti vusitaariyavāso. Etthāti
imasmiṃ uddese. Sesaṃ nāma idha vuttāvasesaṃ. Vuttanayenāti heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ.
Ussadanandiya nti ussannaguṇavato tosanaṃ sammodāpanaṃ. Guṇakittanena palobhanīyaṃ
sekkhakalyāṇaputhujjanānaṃ pasāduppādanena. Idāni vuttameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘yathā
hī’’ tiādi vuttaṃ.
Ettāvatāti pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattasu ṭhānesu kosalladīpanena ettakena
desanākkamena. Ta nti ārammaṇaṃ. Dhātuādimattamevāti dhātāyatanapaṭiccasamuppādamattameva.
Imesu dhammesūti imesu jātādīsu. Kammaṃ katvā ti sammasanakammaṃ niṭṭhapetvāti attho.
Evamettha pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattaṭṭhānakosallapavattiyā pabhedena vibhajitvā
‘‘tividhūpaparikkhī’’ ti dasseti dhammarājā.
Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā
58 . Adhikaṃ savisesaṃ payasati payuñjati etenāti adhippayāso, visiṭṭhapayogo. Tenāha
‘‘adhikapayogo’’ ti. Imañhi magga nti aṭṭhaṅgikaṃ ariyamaggamāha. Idhāti imasmiṃ sutte.
Avattamānaṭṭhenāti buddhuppādato pubbe na vattamānabhāvena. Maggaṃ jānātīti samudāgamato
paṭṭhāya sapubbabhāgaṃ sasambhāravisayaṃ saphalaṃ saudrayaṃ ariyaṃ maggaṃ jānāti avabujjhatīti
maggaññū. Vidita nti aññesampi ñātaṃ paṭiladdhaṃ hatthatale āmalakaṃ viya pākaṭaṃ akāsi, tathā
katvā desesi. Amagge parivajjanena magge paṭipattīti tassa maggakusalatā viya amaggakusalatāpi
icchitabbāti āha ‘‘magge ca amagge ca kovido’’ ti. Ahaṃ paṭhamaṃ gato ti ahaṃ paṭhamamaggena
samann āgato.

Samm āsambuddhasuttava ṇṇ an ā ni ṭṭ hit ā.
7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā
59 . Purāṇupaṭṭhāke ti pubbe padhānapadahanakāle upaṭṭhākabhūte. ‘‘Avasavattanaṭṭhena
assāmikaṭṭhena suññataṭṭhena attapaṭikkhepaṭṭhenā’’ti evaṃ pubbe vuttehi. Ettakena ṭhānenāti
‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’ti ettakena suttapadesena.
Akathitasseva kathanaṃ uttaraṃ, na kathitassāti vuttaṃ ‘‘tāni dassetvā’’ ti. Samodhānetvāti
sampiṇḍitvā. Vitthārakathāti vitthārato aṭṭhakathā. Anattalakkhaṇamevāti tabbahulatāya
tappadhānatāya ca vuttaṃ. Aniccatādīnampi hi tattha taṃdīpanatthameva vuttattā tadeva jeṭṭhaṃ
padhānaṃ tathā veneyyajjhāsayato.
Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
8. Mahālisuttavaṇṇanā
60 . Ekantadukkhantiādīni padāni vuttanayāneva, tasmā tattha vuttanayeneva attho veditabbo.
Ettha ca yathā sarāgo hetu paccayo saṃkilesāya, evaṃ savipassano maggo hetu paccayo ca visuddhiyāti
daṭṭhabbaṃ.
Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
9. Ādittasuttavaṇṇanā
61 . Ekādasahīti rāgādīhi upāyāsapariyosānehi ekādasahi santāpanaṭṭhena aggīhi. Dvīsūti
aṭṭhamanavamesu. Dukkhalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ.
Ādittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
10. Niruttipathasuttavaṇṇanā
62 . Niruttiyova niruttipathāti patha -saddena padavaḍḍhanamāha yathā ‘‘bījāniyeva bījajātānī’’ti.
Niruttivasenāti nibbacanavasena. Pathā ca atthānurūpabhāvato. Tīṇipīti
niruttiadhivacanapaññattipathapadāni. Tathā hi ‘‘phusatīti phasso’’tiādinā nīharitvā vacanaṃ nirutti,
‘‘sirīvaḍḍhako dhanavaḍḍhako’’tiādinā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattaṃ adhivacanaṃ,
‘‘takko vitakko’’tiādinā taṃtaṃpakārena ñāpanato paññatti . Atha vā taṃtaṃatthappakāsanena
nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti . Adhi-saddo uparibhāge, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa
upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭoyamattho. Adhīnaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ?
Atthena. Atthassa paññāpanatthena paññattīti evaṃ niruttiādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā.
Aññathā ‘‘phusatīti phasso’’tiādippakārena niddhāraṇavacanānaṃyeva niruttitā,
sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakapakārānameva abhilāpanaṃ adhivacanatā. ‘‘Takko vitakko’’ti
evaṃpakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ vacanānaṃ paññattitā ca āpajjeyya.
Asaṃkiṇṇā ti na saṃkiṇṇā. Tenāha ‘‘avijahitā…pe… achaḍḍitā’’ ti. Na saṃkīyantīti na saṃkirīyanti,
na saṃkīyissanti na saṃkirīyissantīti attho. Appaṭikuṭṭhāti na paṭikkhittā. Yasmā bhaṅgaṃ atikkantaṃ
uppādādi atikkantameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘bhaṅgamevā’’ ti. Yasmā desantaraṃ saṅkantopi
atikkantanti vuccati, tasmā tadābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘desantaraṃ asaṅkamitvā’’ ti vuttaṃ. Yattha yattha
hi saṅkhārā uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti nirujjhanti vipariṇamanti vināsaṃ āpajjanti. Tenāha
‘‘vipariṇatanti…pe… naṭṭha’’ nti. Apākaṭībhūtaṃajātattā eva.
Vasabhaṇagottatāya vassabhaññā. Mūladiṭṭhigatikāti mūlabhūtā diṭṭhigatikā, imasmiṃ kappe

sabbapa ṭhama ṃ tādisadi ṭṭ hisamupp ādak ā. Punappuna ṃ ā vajjentass āti
ahetuvādapaṭisaṃyuttaganthaṃ uggahetvā pariyāpuṇitvā tadatthaṃ vīmaṃsantassa ‘‘natthi hetu, natthi
paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, ‘‘natthi
hetū’’tiādivasena anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa
paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā
tathāgahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā
micchāvāyāmūpatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā
taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. Yathāsakaṃ vitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe
adhiṭṭhitatāya anekaggataṃ pahāya cittaṃ ekaggataṃ appitaṃ viya hoti micchāsamādhinā. Sopi hi
paccayavisesehi laddhabhāvanābalo īdise ṭhāne samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu
viyāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu
sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Tattha paṭhame satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu.
Sattame pana javane sampatte atekiccho hoti. Tenāha ‘‘assādentassā’’ tiādi. Imesupīti dvīsupi ṭhānesu.
Paccuppannaṃ vāti ettha iti -saddo ādiattho. Tena ‘‘yadetaṃ anāgataṃ nāma, nayidaṃ
anāgata’’ntiādikaṃ saṅgaṇhāti. Tepīti te vassabhaññāpi na maññiṃsu lokasamaññāya
anatikkamanīyato. Tenāha ‘‘atītaṃ panā’’ tiādi. Khandhānaṃupari niruḷhā paṇṇatti .
Niruttipathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Upayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
7. Arahantavaggo
1. Upādiyamānasuttavaṇṇanā
63 . Gaṇhamāno ti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā gaṇhamāno. Pāsenāti rāgapāsena. Tañhi māro mārapāsoti
maññati. Tenāha ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33). Mutto
nāma hoti anupādiyato sabbaso khandhassa abhāvato.
Upādiyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
2-6. Maññamānasuttādivaṇṇanā
64-68 . ‘‘Etaṃ mamā’’tiādinā. Maññanā abhinandanāca. Taṇhāchando ti taṇhā eva chando. Sā hi
taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, chandikataṭṭhena chando. Catutthaṃ aniccalakkhaṇamukhena vuttaṃ, pañcamaṃ
dukkhalakkhaṇamukhena, chaṭṭhaṃ anattalakkhaṇamukhena. Sesaṃ tīsupi sadisamevāti vuttaṃ ‘‘eseva
nayo’’ti.
Maññamānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
7. Anattaniyasuttavaṇṇanā
69 . Anattaniya nti na attaniyaṃ. Tenāha ‘‘na attano santaka’’ nti.
Anattaniyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
8-10. Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā
70 -72 . Rajan īyen āti rajan īyena r āgupp ādakena. Ten āha ‘‘ rāgassa paccayabh āven ā’’ ti.

Rāhulasa ṃyutte r āhulattherassa pucch āvasena āgat ā. Idha r ādhattherassa sur ādhattherassa ca
pucchāvasena, pāḷi pana sabbattha sadisā. Tenāha ‘‘vuttanayeneva veditabbānī’’ ti.
Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
Arahantavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
8. Khajjanīyavaggo
1-3. Assādasuttādivaṇṇanā
73-75 . Catusaccameva kathitaṃassādādīnañceva samudayādīnañca vasena desanāya pavattattā.
Yasmā assādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccaṃ nirodhasaccañcāti
vuttovāyamattho; dutiye samudayassādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, atthaṅgamo
nirodhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccanti vuttovāyamattho; tatiyaṃ ariyasāvakasseva vasena vuttaṃ.
Assādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
4. Arahantasuttavaṇṇanā
76 . Yattakā sattāvāsāti tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye āvasanaṭṭhena sattā eva sattāvāsā. Tena yattakā
sattāvāsā, tehi sabbehipi ete aggā ete seṭṭhā, ye ime arahantāti dasseti. Purimanayenevāti purimasmiṃ
sattaṭṭhānakosallasutte vuttanayena.
Tadatthaparidīpanāhīti ‘‘pañcakkhandhe pariññāya. Taṇhā tesaṃ na vijjati. Asmimāno
samucchinno’’tiādinā tassa yathāniddiṭṭhassa suttassa atthadīpanāhi ceva ‘‘anejaṃ te anuppattā, cittaṃ
tesaṃ anāvila’’ntiādinā visesatthaparidīpanāhi ca. Jhānamaggaphalapariyāpannaṃ atisayitasukhaṃ
etesamatthīti sukhino ti āha ‘‘jhāna…pe… sukhitā’’ ti. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti ettha tesaṃ
apāyadukkhajanikā taṇhā na vijjatīti vuttaṃ. Vaṭṭamūlikāya taṇhāya abhāvā ‘‘nandī tesaṃ na vijjatī’’ti
ettha vuccatīti. Imassapīti pi -saddena dukkhassābhāvenapīti dukkhābhāvo viya vaṭṭamūlikataṇhābhāvo
sampiṇḍīyatīti daṭṭhabbaṃ. Tena hi te anupādisesanibbānappattiyā accantasukhitā evāti vuccantīti.
‘‘Seyyohamasmī’’tiādinayappavattiyā navavidho. Ñāṇenāti aggamaggaññāṇena.
Arahattaṃanuppattā. Alittāti amakkhitā. Brahmabhūtāti brahmabhāvaṃ pattā, brahmato vā
ariyamaggañāṇato bhūtā ariyāya jātiyā jātā. Satta saddhammā gocaro pavattiṭṭhānaṃ etesanti
sattasaddhammagocarā.
Nirāsaṅkacāro nāma gahito kutocipi tesaṃ āsaṅkāya abhāvato. Sammādiṭṭhiādīhi dasahi aṅgehi
sammāvimutti-sammāñāṇapariyosānehi. ‘‘Āguṃ na karotī’’tiādīhi catūhi kāraṇehi. Taṇhā tesaṃ na
vijjat īti idampi taṇhāpahānassa bahūpakāratādassanaṃ. Tenāha ‘‘dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthī’’ ti.
Na vikampanti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā.
Uddhaṃ tiriyaṃ apācīna nti ettha ‘‘uddhaṃ vuccatī’’tiādinā rūpamukhena attabhāvaṃ gahetvā
pavatto paṭhamanayo. Kālattayavasena dhammappavattiṃ gahetvā pavatto dutiyanayo. Ṭhānavasena
sakalalokadhātuṃ gahetvā pavatto tatiyanayo. Buddhāti cattāri saccāni buddhavanto.
Sīhanādasamodhāna nti sīhanādānaṃ saṃkalanaṃ. Loke attano uttaritarassābhāvā anuttarā.
Uttaro tāva tiṭṭhatu puriso, sadisopi tāva natthīti asadisā. Sakalampi bhavaṃ uttaritvā bhavapiṭṭhe
ṭhatv āvimuttisukhena sukhitatt ādivasena ekav īsatiy ākārehi sīhan āda ṃ nadanti .

Arahantasuttava ṇṇ an ā ni ṭṭ hit ā.
5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā
77 . Suddhikamevāti suddhasaṃkhittabandhameva katvā.
Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
6. Sīhasuttavaṇṇanā
78 . Sīho ti parissayasahanato paṭipakkhahananato ca ‘‘sīho’ti laddhanāmo migādhipati. Cattāro ti ca
samānepi sīhajātikabhāve vaṇṇavisesādisiddhena visesena cattāro sīhā. Te idāni nāmato vaṇṇato āhārato
dassetvā idhādhippetasīhaṃ nānappakārato vibhāvetuṃ ‘‘tiṇasīho’’ tiādi āraddhaṃ. Tiṇabhakkho sīho
tiṇasīho purimapade uttarapadalopena yathā ‘‘sākapatthivo’’ti. Kāḷavaṇṇatāya kāḷasīho . Tathā
paṇḍusīho . Tenāha ‘‘kāḷasīho kāḷagāvisadiso, paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso’’ ti.
Rattakambalassa viya kesaro kesarakalāpo etassa atthīti kesarī. Lākhārasaparikammakatehi viya
pādapariyantehīti yojanā.
Kammānubhāvasiddhaādhipaccamahesakkhatāhi sabbamigagaṇassa rājā suvaṇṇaguhato vātiādi
‘‘sīhassa vihāro kiriyā evaṃ hotī’’ti katvā vuttaṃ.
Samaṃ patiṭṭhāpetvāti sabbabhāgehi samameva bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā. Ākaḍḍhitvāti purato
ākaḍḍhitvā. Abhiharitvāti abhimukhaṃ haritvā. Saṅghāta nti vināsaṃ. Vīsatiyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ
usabhaṃ.
Samasīho ti samajātiko samabhāgo ca sīho. Samānosmīti desanāmattaṃ, samappabhāvatāyapi na
bhāyati. Sakkāyadiṭṭhibalavatāyāti ‘‘ke aññe amhehi uttaritarā, atha kho mayameva mahābalā’’ti evaṃ
balātimānanimittāya ahaṅkārahetubhūtāya sakkāyadiṭṭhiyā balabhāvena. Sakkāyadiṭṭhipahīnattāti
sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā nirahaṅkārattā attasinehassa suṭṭhu samugghāṭitattā na bhāyati .
Tathā tathāti sīhasadisatādinā tena tena pakārena attānaṃ kathesīti vatvā tamatthaṃ vivaritvā
dassetuṃ ‘‘sīhoti kho’’ tiādi vuttaṃ.
Katābhinīhārassa lokanāthassa bodhiyā niyatabhāvappattiyā ekantabhāvībuddhabhāvoti katvā
‘‘tīsu pāsādesu nivāsakālo, magadharañño paṭiññādānakālo, pāyāsassa paribhuttakālo’’tiādinā
abhisambodhito purimāvatthāpi sīhasadisaṃ katvā dassitā. Bhāvini, bhūtopacāropi hi lokavohāro.
Vijjābhāvasāmaññato bhūtavijjā itaravijjāpi ekajjhaṃ gahetvā paṭiccasamuppādasammasanato taṃ
puretaraṃ siddhaṃ vipākaṃ viya katvā āha ‘‘tisso vijjā visodhetvā’’ ti. Anulomapaṭilomato
pavattañāṇavasena ‘‘yamakañāṇamanthanenā’’ ti vuttaṃ.
Tattha viharantassāti ajapālanigrodhamūle viharantassa. Ekādasame divase ti sattasattāhato
paraṃ ekādasame divase. Acalapallaṅke ti isipatane dhammacakkapavattanatthaṃ nisinnapallaṅke.
Tampi hi kenaci appaṭivattiyadhammacakkapavattanatthaṃ nisajjāti katvā vajirāsanaṃ viya
acalapallaṅkaṃ vuccati. Imasmiñca pana pade ti ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādinayappavatte imasmiṃ
saddhammakoṭṭhāse. Dhammaghoso…pe… dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi ‘‘sabbattha ṭhitā
suṇantū’’ti adhiṭṭhānena. Soḷasahākārehīti ‘‘dukkhapariññā, samudayappahānaṃ, nirodhasacchikiriyā,
maggabhāvanā’’ti evaṃ ekekasmiṃ magge cattāri cattāri katvā soḷasahi ākārehi.
Vuttoyeva, na idha vattabbo, tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo. Yasmā ca
aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti ārabhitvā udānaṭṭhakathādīsupi (udā. aṭṭha. 18; itivu.

38) tath āgatapadassa attho vutto eva, tasm ā tattha vuttanayena attho veditabbo . Yadipi bhagav ā na
bodhipallaṅke nisinnamattova abhisambuddho jāto, tathāpi tāya nisajjāya nisinnova panujja
sabbaparissayaṃ abhisambuddho jāto. Tathā hi taṃ ‘‘aparājitapallaṅka’’nti vuccati. Tasmā ‘‘yāva
bodhipallaṅkā vā’’ ti vatvā tena aparitussanto ‘‘yāva arahattamaggañāṇā vā’’ ti āha.
Iti rūpa nti ettha iti -saddo nidassanattho. Tena rūpaṃ sarūpato parimāṇato paricchedato dassitanti
āha ‘‘idaṃ rupa’’ ntiādi. ‘‘Idaṃ rūpa’’nti hi iminā bhūtupādāyabhedarūpaṃ sarūpato dassitaṃ.
Ettakaṃ rūpa nti iminā taṃ parimāṇato dassitaṃ. Tassa ca parimāṇassa ekantabhāvadassanena ‘‘na ito
bhiyyo rūpaṃ atthī’’ ti vuttaṃ. Sabhāvato ti salakkhaṇato. Sarasato ti sakiccato. Pariyantato ti
parimāṇapariyantato. Paricchedato ti yattake ṭhāne tassa pavatti, tassa paricchedanato.
Paricchindanato ti pariyosānappattito. Taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti yathāvuttena vibhāgena. Ayaṃ
rūpassa samudayo nāmāti ayaṃ āhārādi rūpassa samudayo nāma. Tenāha ‘‘ettāvatā’’ tiādi.
Atthaṅgamo ti nirodho. ‘‘Āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti ca asādhāraṇameva gahetvā sese ādi-saddena
saṅgaṇhāti.
Paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍita nti paṇṇāsaudayabbayalakkhaṇavibhūsitaṃ
samudayatthaṅgamagahaṇato. Khīṇāsavattāti anavasesaṃ sāvasesañca āsavānaṃ parikkhīṇattā.
Anāgāmīnampi hi bhayaṃ cittutrāso ca na hotīti. Ñāṇasaṃvego bhayatūpaṭṭhānañāṇaṃ. Itaresaṃ pana
devāna nti akhīṇāsave deve sandhāya vadati. Bhoti dhammālapanamatta nti vācasikaṃ
tathālapanamattaṃ.
Cakkanti satthu āṇācakkaṃ, taṃ pana dhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Tattha
ariyasāvakānaṃ paṭivedhadhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Itaresaṃ desanādhammato āgatanti
dhammacakkaṃ. Duvidhepi ñāṇaṃ padhānanti ñāṇasīsena vuttaṃ ‘‘paṭivedhañāṇampi
desanāñāṇampī’’ ti. Idāni taṃ ñāṇadvayaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘paṭivedhañāṇaṃ nāmā’’ tiādi vuttaṃ.
Yasmā cassa ñāṇassa suppaṭividdhattā bhagavā tāni saṭṭhi nayasahassāni veneyyānaṃ dassetuṃ
samattho ahosi, tasmā tāni saṭṭhi nayasahassāni tena ñāṇena saddhiṃyeva siddhānīti katvā dassento
‘‘saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhī’’ ti āha. Tiparivaṭṭanti idaṃ dukkhanti ca, pariññeyyanti ca,
pariññātanti ca evaṃ tiparivaṭṭaṃ, taṃyeva dvādasākāraṃ. Ta nti desanāñāṇaṃ pavatteti esa bhagavā.
Appaṭipuggalo ti patinidhibhūtapuggalarahito. Ekasadisassāti nibbikārassa.
Sīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā
79 . Vipassanāvasenāti etarahi rūpavedanādayo anussaritvā ‘‘pubbepāhaṃ evaṃvedano ahosi’’nti
atītānaṃ rūpavedanādīnaṃ paccuppannehi visesābhāvadassanā vipassanā, tassā vipassanāya vasena.
Yvāyaṃ ‘‘na idaṃ abhiññāvasenā’’ti paṭikkhepo kato, tassa kāraṇaṃ dassento ‘‘abhiññāvasena
hī’’ tiādimāha. Khandhapaṭibaddhānāma gottavaṇṇahārādayo. Evaṃ anussaranto ti
yathāvuttavipassanāvasena anussaranto. Sabhāvadhammānaṃ eva anussaraṇassa vuttattā
‘‘suññatāpabba’’ nti vuttaṃ.
Yasmā te eva rūpādayo neva attā, na attaniyā asārā anissarā, tasmā tato suññā, tesaṃ bhāvo
suññatā,tassā lakkhaṇaṃruppanādikaṃ dassetuṃ.
Kiñcāti hetuatthajotake kāraṇe paccattavacananti āha ‘‘kiñcāti kāraṇapucchā, kena kāraṇena
rūpaṃ vadethā’’ ti. Eta nti etaṃ bhūtupādāyabhedaṃ dhammajātaṃ. Kena kāraṇena rūpaṃ nāmāti
kiṃ kāraṇaṃ nissāya rūpanti vuccatīti attho. Kāraṇuddeso ti kāraṇassa uddisanaṃ. Ruppatīti ettha
rūpaṃnāma sītādivirodhipaccayasannipātena visadisuppatti. Tenāha ‘‘sītenapī’’ tiādi. Pabbatapāde ti
cakkavāḷapabbatapāde, so pana tattha accuggato pākāro viya ṭhito. Tathā hi tattha sattā olambantā
ti ṭṭ hanti. Hatthap āsāgat āti hatthap āsa ṃ ā gat ā up āgat ā. Tatth āti tasmi ṃ hatthap āsāgate satte.

Chijjitv āti mucch āpattiy ā muccitv ā, aṅgapacca ṅgaucchedavasena v ā paricchijjitv ā. Accantakh āre
udake ti ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ
kappasaṇṭhānaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya
khāraṃ bhavituṃ arahati, tathā sati pathavīpi vilīyeyyāti. Mahiṃsakaraṭṭhaṃnāma himavantapadese
ekaṃ raṭṭhaṃ.
Avīcimahāniraye ti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ. Gaṅgāpiṭṭhe ti gaṅgātīre.
Sarantā gacchantīti sarīsapapadassa atthaṃ vadati. Eta nti ruppanaṃ. Yathā kaṭhinatā pathaviyā
paccattalakkhaṇaṃ, evaṃ ruppanaṃ rūpakkhandhassa paccattalakkhaṇaṃ, sabhāvabhūtalakkhaṇanti
attho.
Purimasadisa nti purime rūpakkhandhe vuttena sadisaṃ. Taṃ ‘‘kinti kāraṇapucchā’’tiādinā
vuttanayeneva veditabba ṃ. Sukhaṃiṭṭhārammaṇaṃ. Sukhādīnaṃvedanānaṃ. Paccayato ti
ārammaṇapaccayato. Ayamattho ti ‘‘sukhārammaṇaṃ sukhanti vuccatī’’ti ayamattho. Uttarapadalopena
hesa niddeso. Vedayatīti anubhavati. Vedayitalakkhaṇā ti anubhavanalakkhaṇā.
Nīlapupphe ti nīlavaṇṇapupphe. Vatthe vāti nīlavatthe. Vā-saddena vaṇṇadhātuādiṃ saṅgaṇhāti.
Appanaṃ vājhānaṃ vāpento. Uppajjanasaññāpīti yaṃ kiñci nīlaṃ rūpāyatanaṃ ārabbha
uppajjanasaññāpi, yā pakiṇṇakasaññāti vuccati.
Rūpattāyāti rūpabhāvāya. Yāgumevāti yāgubhāvinameva vatthuṃ. Yāguttāya yāgubhāvāya.
Pacati nāma puggalo. Eva nti yathā yāguādivatthuṃ puriso yāguādiatthāya pacati nipphādeti, ayaṃ
evaṃ ruppanādisabhāve dhammasamūhe yathāsakaṃ paccayehi abhisaṅkhariyamāne cetanāpadhāno
dhammasamūho pavattanatthaṃ visesapaccayo hutvā te abhisaṅkharoti niropeti nibbatteti. Tenāha
‘‘paccayehī’’ tiādi. Rūpamevāti rūpasabhāvameva, na aññaṃ sabhāvaṃ. Abhisaṅkharotīti itarehi
paccayadhammehi adhikaṃ suṭṭhu paccayataṃ karoti. ‘‘Upagacchati yāpeti āyūhatī’’ti tasseva
vevacanāni. Abhisaṅkharaṇameva hi āyūhanādīni. Nibbattetīti tesaṃ dhammānaṃ ruppanādibhāvena
nibbattiyā paccayo hotīti attho. Cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassāti idaṃ
saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāpadhānattā vuttaṃ. Tathā hi bhagavā suttantabhājanīye
saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena cetanāva vibhattā.
Vātiṅgaṇaṃbrahatiphalaṃ. Caturassavallīti tivutālatā. Akhārika nti khārarasarahitaṃ, taṃ pana
paṇṇaphalādi. Yattha loṇaraso adhiko, taṃ loṇika nti āha ‘‘loṇayāgū’’ tiādi. Ambilādibhedaṃrasaṃ.
Ākārasaṇṭhānagahaṇavasenāti nīlapītādiākāragahaṇavasena ceva
vaṭṭacaturassādisaṇṭhānagahaṇavasena ca. Vināpi ākārasaṇṭhānāti ākārasaṇṭhānehi vinā, te ṭhapetvāpi.
Paccattabhedagahaṇavasenāti tassa tassa ārammaṇassa pabhedagahaṇavasena. Asammohato ti
yāthāvato. Viseso visesatthadīpanato, aviseso ayaṃ dhammo avisesadīpanato. Tenāha ‘‘viseso
veditabbo ’’ ti. Jānanañhi avisiṭṭhaṃ, taṃ samāsapadato upasaggā visesenti. Tathā hi sañjānanapadaṃ
paccabhiññāṇanimittaṃ ākāragahaṇamattaṃ bodheti, vijānanapadaṃ tato visiṭṭhavisayagahaṇaṃ.
Pajānanapadaṃ pana tatopi visiṭṭhataraṃ pakārato avabodhaṃ bodheti. Tenāha ‘‘tassāpī’’ tiādi.
Ārammaṇasañjānanamattamevāti nīlādibhedassa ārammaṇassa sallakkhaṇamattameva.
Avadhāraṇena lakkhaṇapaṭivedhattaṃ nivatteti. Tenāha ‘‘anicca’’ ntiādi. Ñāṇasampayuttacittehi
vipassantassa vipassanāya paguṇabhāve sati ñāṇavippayuttena cittenapi vipassanā hotiyevāti āha
‘‘aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetī’’ ti. Paṭivedha nti ca upaladdhimeva vadati, na
paṭivijjhanaṃ. Tenāha ‘‘ussakkitvā panā’’ tiādi. Ussakkitvāti ussakkāpetvā maggapātubhāvampi pāpeti
asammohasabhāvattā. Yathā lakkhaṇapaṭivedhakāle sañjānanalakkhaṇavasena saññāṇaanurūpavaseneva
pavattaṃ, evaṃ viññāṇavijānanavasena vāyaṃ anurūpavaseneva pavattatīti daṭṭhabbaṃ.
Idāni tamatthaṃ heraññikādiupamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’ tiādimāha. Hiraññaṃ vuccati

kah āpa ṇaṃ, hiraññajānane niyutto heraññiko . Lokavoh āre ajātā asañjātā buddhi etass āti
ajātabuddhi, bāladārako. Vohārakusalo gāmavāsī puriso gāmikapuriso . Upabhogaparibhogārahattā
upabhogaparibhogaṃ. Tambakaṃsamayattā kūṭo. Mahāsārattā cheko . Aḍḍhasārattā karaṭo.
Nih īnasārattā saṇho . Ettha ca yathā heraññiko kahāpaṇaṃ cittādibhāvato uddhaṃ kūṭādibhāvaṃ
rūpadassanādivasena uppattiṭṭhānatopi jānanto anekākārato jānāti, evaṃ paññā ārammaṇaṃ
nānappakārato jānāti paṭivijjhati, tāya saddhiṃ pavattamānaviññāṇampi yathāvisayaṃ ārammaṇaṃ
jānāti.
Evaṃ svāyaṃ nesaṃ jānane viseso aññesaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayoti idaṃ visesaṃ
milindapañhena vibhāvetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.
Attasuññānaṃ sabhāvadhammānaṃ dhammamattatāya kathitattā ‘‘anattalakkhaṇaṃ kathetvā’’ti
vuttaṃ. Heṭṭhimamaggā ca yadi adhigatā, arahattassa anadhigatattā ‘‘ekadesamattenā’’ti vuttaṃ, taṃ
aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ idaṃ pabbamāraddhaṃ, itarāni dve lakkhaṇāni tassa parihārabhāvenāti
adhippāyo.
Yasmā panettha ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādidesanāya tīsu lakkhaṇesu idameva
padhānabhāvena dassitaṃ, idaṃ appadhānabhāvenāti na sakkā vattuṃ, tasmā ‘‘tīṇi lakkhaṇāni
samodhānetvā dassetumpī’’ti vuttaṃ. Apacinātīti apacayagāmidhamme nivatteti ekaṃsato
apacayagāmipaṭipadāya paripūraṇato. Tenāha ‘‘no ācinātī’’tiādi. Vaṭṭaṃ vināsetīti vidhamati
adassanaṃ gameti. Neva cinātīti na vaḍḍheti. Tadevāti taṃ vaṭṭaṃ eva. Vissajjetīti chaḍḍeti. Vikiratīti
viddhaṃseti. Vidhūpetīti vaṭṭattayasaṅkhātaṃ aggikkhandhaṃ vigatadhūmaṃ vigatasantāpaṃ karotīti
atthoti āha ‘‘nibbāpetī’’ti.
Evaṃ passa ntiādi anāgāmiphale ṭhitassa ariyasāvakassa aggamaggaphalādhigamāya desanāti
adhippāyenāha ‘‘vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmī’’ti. Khīṇāsavassa
anāgatabhāvadassanaṃyeva, sabbā cāyaṃ heṭṭhimā desanā suddhavipassanākathā, sahapaṭhamamaggā
vā sahavijjūpamadhammā vā vipassanākathāti dassento ‘‘ettakena ṭhānenā’’tiādimāha.
Namassantiyeva mahatā gāravabahumānena. Tenāha ‘‘namo te purisājaññā’’tiādi. Tattha
nidassanaṃ dassento ‘‘āyasmantaṃ nītattheraṃ viyā’’ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ
‘‘thero’’tiādimāha. Tattha khuraggeyevāti kesoropanatthaṃ khuradhārāya agge sīse ṭhapite
tacapañcakakammaṭṭhānamukhena bhāvanaṃ anuyuñjanto arahattaṃ patvā. Brahmavimānāti
brahmānaṃ nivāsabhūtā vimānā.
Khajjanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā
80 . Apakarīyati etenāti apakaraṇaṃ,padaṃ. Apakaraṇaṃ pakaraṇaṃ kāraṇanti atthato ekaṃ.
Tenāha ‘‘kismiñcideva kāraṇe’’ti. Nīharitvāti attano samīpacārabhāvato apanetvā. Tathākaraṇañca
evamete ettakampi appaṭirūpaṃ akatvā āyatiṃ sammā paṭipajjissantīti. Laddhabalāti laddhañāṇabalā.
Ekadvīhikāyāti ekekassa ceva dvinnaṃ dvinnañca īhikā gati upasaṅkamanā ekadvīhikā. Tenāha
‘‘ekeko ceva dve dve ca hutvā’’ti. Puthujjanānaṃ samuditānaṃ nāma kiriyā tādisīpi siyāti vuttaṃ
‘‘keḷimpi kareyyu’’nti. Parikappanavasena sammāsambuddhaṃ uddissa pesalā bhikkhūpi evaṃ
karontīti.
Yugandharapabbatādīnaṃ antare sīdantaraṃ samuddaṃ nāma. Tattha kira vāto na vāyati, patitaṃ
yaṃ kiñcipi sīdantaranadiyaṃ vilīyantā sīdanteva, tasmā taṃ parivāretvā ṭhitā yugandharādayopi

sīdapabbatā nāma. Ta ṃ sandh āya vutta ṃ ‘‘sīdantare sannisinna ṃ mah āsamudda ṃ viy ā’’ti.
Āhārahetūti āmisahetu sappitelādinimittaṃ, tesaṃ paṇāmanā.
Pacchima nti nihīnaṃ. Tenāha ‘‘lāmaka’’nti, lāmakanto idhādhippeto –
‘‘Migānaṃ koṭṭhuko anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso;
Eraṇḍo anto rukkhānaṃ, tayo antā samāgatā’’ti. –
Ādīsu (jā. 1.3.135) viya. Ulatīti abhicarati. Abhisapanti etenāti abhisāpo . Abhisāpavatthu piṇḍolyaṃ.
Attho phalaṃ vaso etassāti atthavasaṃ, kāraṇaṃ, tampi tesu atthi, tattha niyuttāti atthavasikā.
Anto hadayassa abbhantare anupaviṭṭhāsokavatthūhi.
Abhijjhāyitāti abhijjhāyanasīlo. Abhiṇhappavattiyā ceva bahulabhāvena ca bahularāgo.
Pūtibhāvenāti kuthitabhāvena. Byāpādo hi uppajjamāno cittaṃ apagandhaṃ karoti, na
sucimanuññabhāvaṃ. Bhattanikkhittakāko viyāti idaṃ bhattaṭṭhānassa asaraṇena kākassa naṭṭhasatitā
paññāyatīti katvā vuttaṃ, na bhattanikkhittatāya. Asaṇṭhito ti asaṇṭhitacitto. Kaṭṭhattha nti kaṭṭhena
kattabbakiccaṃ.
Pāpavitakkehi kato, tasmā te anavasesato pahātabbāti dassanatthaṃ. Dvinnaṃ vuttattā eko
pubbabhāgo, itaro missakoti vattuṃ yuttanti adhippāyena ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ taṃ
bhāventassa nirujjhanti evāti ekekamissakatāvasena gahetabbanti porāṇā. Upari tiparivaṭṭadesanāya
animittasamādhiyeva dīpito. Tenāha ‘‘yāvañcida’’nti. Niddoso ti vītarāgādinā niddoso.
Piṇḍolyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
9. Pālileyyasuttavaṇṇanā
81 . Pariyādiṇṇarūpacittāti rāgādīhi pariyādiyitvā khepetvā gahitacittā.
Bhagavato cāro vidito paricayavasena. Satthā paribhogaṃ karoti anuggaṇhanto ‘‘evaṃ hissa
duggatimokkho bhavissatī’’ti. Aññatrāti vinā.
Nāgenāti buddhanāgena aṅkusarahitena. Tato eva ujubhūtena cittena. Īsādantassa
naṅgalasadisadantassa hatthino evaṃ cittaṃ sameti. Tattha kāraṇamāha ‘‘yadeko ramatī vane’’ti. Etena
kāyavivekena ratisāmaññaṃ vadati.
Attano dhammatāyāti pakatiyā sayameva.
Āsavānaṃ khayo ti idha arahattaṃ adhippetaṃ, taṃ pana aggamaggānantaramevāti āha
‘‘maggānantaraṃ arahattaphala’’nti. Vicayo desanāpaññā adhippetā, sā ca anekadhā pavattā evāti
vuttaṃ ‘‘vicayaso’’ti, anekakkhattuṃ pavattamānāpi vicayo evāti katvā ‘‘vicayenā’’ti attho vutto.
Sāsanadhammo ti sīlakkhandhādiparidīpano pariyattidhammo. Parivitakko udapādi‘‘cattāro
satipaṭṭhānā’’tiādinā, evaṃ koṭṭhāsato paricchijja desite mayā dhamme katamassa jānanassa antarā
āsavānaṃ khayo hotīti ekaccassa kaṅkhā hotiyevāti adhippāyo. Diṭṭhi eva samanupassanā
diṭṭhisamanupassanā. Diṭṭhisaṅkhāro ti diṭṭhipaccayo saṅkhāro. Tato eva taṇhāpaccayo hotīti vuttaṃ
‘‘tatojo so saṅkhāro’’ti. Tato taṇhāto so saṅkhāro jāto ti catūsu esa diṭṭhisaṅkhāro diṭṭhūpanissayo
saṅkhāro jāyati. Avijjāsamphasso ti avijjāsampayuttasamphasso. Evamettha bhagavā
sa ḷā yatanan āmar ūpaviññ āṇā ni sa ṅkh ārapakkhik āneva katv ā dasseti.

Ettake ṭhāne ti ‘‘ idha bhikkhave assutav ā puthujjano ’’ tiādiṃ katv ā yāva ‘‘ na me bhavissatī’’ ti
ettake ṭhāne. Gahitagahitadiṭṭhinti sakkāyadiṭṭhiyā ‘‘so attā, so loko’’tiādinā pavattaṃ sassatadiṭṭhiṃ,
no cassaṃ, no ca me siyā’’tiādinā pavattaṃ ucchedadiṭṭhinti tathā tathā gahitadiṭṭhiṃ. ‘‘Iti kho,
bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco’’tiādidesanāya vissajjāpento āgato . Tattha tatthevāssa
uppannadiṭṭhivivecanato imissā desanāya puggalajjhāsayena pavattitatā veditabbā, tevīsatiyā ṭhānesu
arahattapāpanena desanāvilāso. Tatojo so saṅkhāro ti tato vicikicchāya paccayabhūtataṇhāto jāto
vicikicchāya sampayutto saṅkhāro. Yadi sahajātādipaccayavasena tato taṇhāto jātoti tatojo saṅkhāroti
vucceyya, idamayuttanti dassento ‘‘taṇhāsampayutta…pe… jāyatī’’ti codeti. Itaro upanissayakoṭi
idhādhippetāti dassento ‘‘appahīnattā’’ti vatvā ‘‘yassa hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Na hi taṇhāya
vicikicchā sambhavati. Yadi asati sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā taṇhāpaccayā vicikicchāya sambhavo
eva. Diṭṭhiyāpīti dvāsaṭṭhidiṭṭhiyāpi. Tenāha ‘‘catūsu hī’’tiādi. Vīsati sakkāyadiṭṭhiyo sassatadiṭṭhiṃ
ucchedadiṭṭhiṃ vicikicchañca pakkhipitvā paccekaṃ aniccatāmukhena vipassanaṃ dassetvā arahattaṃ
pāpetvā desanā niṭṭhāpitāti āha ‘‘tevīsatiyā ṭhānesū’’tiādi.
Pālileyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā
82 . Dissati apadissatīti deso, kāraṇaṃ, tañca kho ñāpakaṃ daṭṭhabbaṃ. Yañhi so jānitukāmo
ruppanādisabhāvaṃ, paṭhamaṃ pana sarūpaṃ pucchitvā puna tassa viseso pucchitabboti paṭhamaṃ
‘‘ime nu kho’’tiādinā pucchaṃ karoti, idhāpi ca so viseso eva tassa bhikkhuno antanti dasseti.
Ajānanto viya pucchati tesaṃ hetunti adhippāyo.
Taṇhāchandamūlakāpabhavattā. Pañcupādānakkhandhāti ettha visesato taṇhupādānassa
gahaṇaṃ itarassa taggahaṇeneva gahitaṃ tadavinābhāvatoti chandarāgo eva uddhaṭo. Ida nti
tappañhapaṭikkhipanaṃ. Yadipi khandhā upādānehi asahajātāpi honti upādānassa anārammaṇabhūtāpi,
upādānaṃ pana tehi sahajātameva, tadārammaṇañca hotiyevāti dasseti. Na hi asahajātaṃ
anārammaṇañca upādānaṃ atthīti. Idāni tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘taṇhāsampayuttasmi’’ntiādi
vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Ārammaṇato ti ārammaṇakaraṇato. ‘‘Evaṃrūpo siya’’nti evaṃpavattassa
chandarāgassa ‘‘evaṃvedano siya’’nti evaṃpavattiyā abhāvato tattha tattheva natasaṅkhārā bhijjanti,
tasmā rūpavedanārammaṇānaṃ chandarāgādīnaṃ abhāvato attheva chandarāgavemattatā.
Chandarāgassa pahānādivasena chandarāgapaṭisaṃyuttassa apucchitattā, ‘‘anusandhi na ghaṭiyatī’’ti
vuttaṃ. Kiñcāpi na ghaṭiyatīti aññasseva pucchitattā, tathāpi sānusandhikāva pucchā, tato eva
sānusandhikaṃ vissajjanaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādinā. Tena
ajjhāsayānusandhivasena sānusandhikāneva pucchāvissajjanānīti dasseti.
Puṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Khajjanīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
9. Theravaggo
1. Ānandasuttavaṇṇanā
83 . Paṭiccāti nissayaṃ katvā. ‘‘Esohamasmī’’ti diṭṭhiggāho, ‘‘seyyohamasmī’’ti mānaggāho ca
taṇhāvaseneva hontīti taṇhāpi tathāpavattiyā paccayabhūtā tathāpavatti evāti vuttaṃ ‘‘asmīti evaṃ
pavattaṃ taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hotī’’ti. Daharasaddo bāladārakepi pavattatīti tato
visesanatthaṃ ‘‘yuvā’’ti vuttaṃ. Yuvāpi eko amaṇḍanasīloti tato visesanatthaṃ ‘‘maṇḍanakajātiko’’ti
vuttaṃ. Tena mukhanimittapaccavekkhaṇassa sabbhāvaṃ dasseti. Ta nti ādāsamaṇḍalaṃ olokayato.
Parammukhaṃ hutvā paññāyeyyāti yadi puratthimadisābhimukhaṃ hutvā ṭhitaṃ, mukhanimittampi
puratthimadis ābhimukhameva hutv ā paññ āyeyy āti attho. Yadipi parassa sadisassa mukha ṃ bhaveyya,

tath āpi k āci asadisatā bhaveyy āti vutta ṃ ‘‘va ṇṇā dīhi asadisa ṃ hutv ā paññ āyeyy ā’’ti.
Nibhāsarūpa nti paṭibhāsarūpaṃ. Nibhāsarūpaṃ tāva kaṃsādimaye pabhassare maṇḍale paññāyatu,
udake pana kathanti ‘‘kena kāraṇenā’’ti pucchati. Itaro ‘‘mahābhūtānaṃ visuddhatāyā’’ti vadanto
tatthāpi yathāladdhapabhassarabhāvenevāti dasseti. Ettha ca maṇḍanajātiko puriso viya puthujjano,
ādāsatalādayo viya pañcakkhandhā, mukhanimittaṃ viya ‘‘asmī’’ti gahaṇaṃ, mukhanimittaṃ upādāya
dissamānarūpādi viya ‘‘asmī’’ti sati ‘‘ahamasmī’’ti ‘‘parosmī’’tiādayo gāhavisesā. Abhisameto ti
abhisamito, ayameva vā pāṭho.
Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
2. Tissasuttavaṇṇanā
84 . Madhurakaṃ vuccati kāye vibhāranti āha –‘‘madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo
viy ā’’ti. Garubhāve sati lahutā anokāsāva, tathā mudutā kammaññatā cāti vuttaṃ ‘‘akammañño’’ti.
‘‘Kāye’’ti ānetvā vattabbaṃ. Na pakkhāyantīti pakāsā hutvā na khāyanti. Tenāha ‘‘na pākaṭā
hontī’’ti. Upaṭṭhahantīti upatiṭṭhanti. Na dissatīti gahaṇaṃ na gacchati. Mahāvicikicchāti
aṭṭhavatthukā soḷasavatthukā ca vimati. Na hi uppajjati paripakkakusalamūlattā.
Kāmānametaṃ adhivacana nti padaṃ uddharitvā yena adhippāyena bhagavatā ninnaṃ pallalaṃ
kāmānaṃ nidassanabhāvena ābhataṃ, taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.
Tissasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3. Yamakasuttavaṇṇanā
85 . Diṭṭhi eva diṭṭhigataṃ‘‘gūthagataṃ muttagata’’nti (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) yathā.
Diṭṭhigataṃ nāma jātaṃkhandhavinimuttassa sattassa gahitattā.
Kupite ti diṭṭhisaṅkhātarogena kupite. Paggayhāti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa
sāriputtassa sammukhā attano laddhiṃ paggayha ‘‘evaṃ khvāha’’nti evaṃ nicchayena vattuṃ
asakkonto .
Anuyogavattaṃnāma yena yutto, tassa attano gāhaṃ nijjhānakkhantiyāva yāthāvato pavedanaṃ.
Therassa anuyoge bhumma nti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamakā’’tiādinā therena kathitapucchāya
bhummaniddeso. Sace taṃ āvusoti ida nti ‘‘sace taṃ, āvuso’’ti evamādikaṃ idaṃ vacanaṃ. Eta nti
yamakattheraṃ. Añña nti arahattaṃ. Vattabbākārena vadanto atthato arahattaṃ byākaronto nāma hotīti
adhippāyena vadati.
Etassa paṭhamamaggassāti etassa idāniyeva tiparivaṭṭadesanāvasāne tayā adhigatassa
paṭhamamaggassa. Catūhi yogehīti attato piyato udāsinato veritoti catūhipi uppajjanaanatthayogehi.
Upetīti taṇhupayadiṭṭhupayehi upādiyati taṇhādiṭṭhivatthuṃ pappoti. Upādiyatīti daḷhaggāhaṃ
gaṇhāti. Adhitiṭṭhatīti abhinivissa tiṭṭhati. Kinti? ‘‘Attā me’’ti. Paccatthikā me ete ti ete
rūpavedanādayo pañcupādānakkhandhā mayhaṃ paccatthikā anatthāvahattāti vipassanāñāṇena ñatvā.
Vipassanāya yojetvāti vipassanāya khandhe yojetvā.
Yamakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
4. Anurādhasuttavaṇṇanā

86 . Tasseva vih ārass āti mah āvane yasmiṃ vih āre bhagav ā viharati, tasseva vih ārassa. Ime ti
aññatitthiyā. Yasmā ayaṃ thero ṭhapanīyaṃ pañhaṃ ṭhapanīyabhāvena na ṭhapesi, tasmā.
Aññatitthiyā…pe… etadavocuṃ. Tenāha ‘‘ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā’’ti.
Gahitameva hoti tato pageva siddhattā. Tenāha ‘‘tassa mūlattā’’ti. Eva nti ‘‘dukkhañceva
paññapemi, dukkhassa ca nirodha’’nti evaṃ. Vaṭṭavivaṭṭamevāti pañcannaṃ pana khandhānaṃ
samanupassanāya vasena vaṭṭaṃ, ‘‘evaṃ passa’’ntiādinā vivaṭṭaṃ kathitameva.
Anurādhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
5. Vakkalisuttavaṇṇanā
87 . Nagaramajjhe mahāābādho uppajjīti nagaramajjhena āgacchanto kammasamuṭṭhāno
mahanto ābādho uppajjati. Samantato adhosīti sabbabhāgena paripphandi. Iriyāpathaṃ yāpetu nti
sayananisajjādibhedaṃ iriyāpathaṃ pavattetuṃ. Nivattantīti osakkanti, parihāyantīti attho.
Adhigacchantīti vaḍḍhanti. Satthu guṇasarīraṃ nāma navavidhalokuttaradhammādhigamamūlanti katvā
vuttaṃ ‘‘navavidho hi…pe… kāyo nāmā’’ti, yathā sattānaṃ kāyo paṭisandhimūlako.
Kāḷasilāyaṃ katavihāro kāḷasilāvihāro. Maggavimokkhatthāyāti
aggamaggavimokkhādhigamāya. Devatāti suddhāvāsadevatā. Alāmakaṃnāma puthujjanakālakiriyāya
abhāvato. Tenāha ‘‘thero kirā’’tiādi. Ekaṃ dve ñāṇānīti ekaṃ dve paccavekkhaṇañāṇāni sabhāvato
avassaṃ uppajjanti, ayaṃ dhammatā. Maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni taṃtaṃmaggavuṭṭhāne
uppajjanti eva. Ekaṃ dve ti vacanaṃ uppannabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.
Dhūmāyanabhāvo dhūmākāratā, tathā timirāyanabhāvo .
Vakkalisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
6. Assajisuttavaṇṇanā
88 . Passambhitvāti nirodhetvā. No ca svāha nti no ca su ahaṃ. Parihāyi kuppadhammattā. Eta nti
samādhimattasāraṃ, sīlamatte pana vattabbameva natthi. Kathaṃ hotīti kathaṃ abhinandanā hoti.
Dukkhaṃ patvāti dukkhuppattihetu sukhaṃ pattheti ‘‘evaṃ me dukkhapariḷāho na bhavissatī’’ti.
Yadaggenāti yena bhāgena. ‘‘Dukkhaṃ patthetiyevā’’ti vatvā tattha kāraṇamāha
‘‘sukhavipariṇāmena hī’’tiādi. Sukhaviparivatte sukhavipariṇāmadukkhaṃ, tasmā sukhaṃ
abhinandanto atthato dukkhaṃ abhinandati nāma.
Assajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
7. Khemakasuttavaṇṇanā
89 . Attaniya nti diṭṭhigatikaparikappitassa attano santakaṃ. Tenāha ‘‘attano parikkhārajāta’’nti.
Taṇhāmāno adhigato arahattassa anadhigatattā, no diṭṭhimāno adhigato, tathā kāmarāgabyāpādāpi.
Anāgāmī kira khemakatthero, ‘‘sakadāgāmī’’ti keci vadanti. Sandhāvanikāyāti sañcaraṇena. Tenāha
‘‘punappunaṃ gamanāgamanenā’’ti. Catukkhattuṃ gamanāgamanenāti catukkhattuṃ gamanena
ca āgamanena ca. Tenāha –‘‘taṃ divasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍī’’ti. Ñatvāti ajjhāsayaṃ
ñatvā. Thero ti khemakatthero.
Rūpameva asmīti vadatīti rūpakkhandhameva ‘‘asmī’’ti gāhassa vatthuṃ katvā vadati. Adhigato
ta ṇhāmāno.