Padasādhanaṃ

Padas ādhana ṃ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
Buddhambujaṃ namassitvā saddhammamadhu bhājanaṃ,
Guṇamopadapadaṃ saṅghamadhubbatanisevitaṃ;
Moggallāyanācariya carañca yena dhīmatā,
Kataṃ laghumayandiddhamanunaṃ saddalakkhaṇaṃ;
Ārabhissaṃ samāsena bālatthaṃ padasādhanaṃ,
Moggallāyanasaddattharatanākarapaddhatiṃ;
Saññāpariggaheneva lakkhaṇesu sarādayo,
Ñāyantiti tamevādo dassayissaṃ vibhāgato;
Aādayo titāḷīsa vaṇaṇā.
Jinavacanānurūpā akāradeyo niggahitantā tecattāḷī sakkharā paccekaṃ vaṇṇā nāma honti yathā -
a ā i ī u ū e o ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra la va
sa ha ḷa aṃ iti-kakārādisvakāro uccāraṇattho = vaṇaṇīyati attho etehīti vaṇnā-aādi mariyādā bhūto
yesanto aādayo.
Aādayoti vattate yāva ‘‘binduniggahīta’’nti-tañcakhoattha vasā vibhatticīparināmoti
sattamyantamabhisambandhīyate.
Dasādo sarā
Aādisvādimhi niddiṭṭhā odantā dasavaṇṇā sarā nāma honti-yathā-a ā i ī u ū e o = saranti
pavattantīti sarā-dasā doti vattate tīsu cakkamānesu.
Dve dve savaṇṇā.
Aāsvādimesu dassu dve dve savaṇṇā nāma honti. Yathākkamaṃ-yathā-aā iti, uū iti, e iti, o iti =
samānā sādisā vaṇṇā savaṇṇā-samānattañca ṭhānato.
Cha vaṇṇānaṃhi uppattiṭṭhānāni kaṇṭhātālumuddhadantaoṭṭhānā sikāvasena-tesu
avaṇṇakavaggahānaṃ kaṇṭhoṭhānaṃ-ivaṇṇa cavaggayānaṃ tālu-ṭavaggaraḷānaṃ muddhā-
tavaggalasānaṃ dantā-u vaṇṇapavaggānaṃ oṭṭhā-evaṇṇassa kaṇṭhatālu-ovaṇṇassa kaṇṭhoṭṭhaṃ-
vakārassa dantoṭṭhaṃ-niggahitassa nāsikā-ṅañaṇanamānaṃ sakaṭṭhānaṃ nāsikā ca-dvedveti vattate.
Pubbo rasso
Tesceva dasasu ye dve dve savaṇṇā tesu yo yo pubbo so so rassasañño hoti-yathā-a i u e o-tesu
saṃyoga pubbāca dissanti dve panantimā dīpetuṃ tattha sādhuttaṃ tesampi idha saṅgaho =
rassakālayogā tabbantatāya vā rassā-tathā dīghā-idhāpidvedveti vattate.
Paro dīgho.
Aādisvādibhutesu dasasu ye dve dve savaṇṇā tesu yo yo paro so so dīghasañño hoti-yathā-ā ī ū.
Kādayo byañjanā.

Aādisu k ādayo niggah ītapariyant ā tetti ṃsa byañjan ānāma honti -yath ā-ka kha ga gha ṅa ca cha
ja jha ña ṭa ṭha ḍa ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra lava sa ha ḷa aṃ = byañjīyati attho
etehīti byañjanā-kādayoti vattate.
Pañca pañcakā vaggā.
Aādasu kakārādayo makārantā pañca pañcakā vaggā nāma honti-yathā-kakhagaghaṅa,
cachajajhaña, ṭaṭhaḍaḍhaṇa, tathadadhana, paphababhama. = Vajjenti yakārādayoti vaggā.
Bindu niggahitaṃ
Akārādīsuyavāyaṃ vaṇṇo bindumatto so niggahitasaññohoti = rassasaraṃ nissāya
gahitamuccāritaṃ niggahītaṃ.
Saññā vidhānaṃ.
Sandhi vuccate-purisa uttamo, paññā indriyaṃ. Satiārakkho,bhogi indo, cakkhu āyatanaṃ,
abhibhu āyatanaṃ, dhanamme atthi, kuto etthā’ tidha-saro lopo sare.
Saro saro lopanīyo hoti-saretopasilesikādhārasattamī tato vaṇṇakālavyavadhāne kāriyaṃ na
hoti-tvamasi, katamā cānanda aniccasaññā’ti-aññatthāpi saṃhatāyamopasilesakādhā reyeva sattamī-
vidhīti vattamāne.
Sattamiyaṃ pubbassa.
Sattamīniddese pubbasseva vidhiti pubbasaralopo-purisuttamo,paññindriyaṃ, satārakkho,
bhogindo, cakkhāyatanaṃ. Abhibhāyatanaṃ, dhanammatthi, kutettha. Pubbassa kāriyavidhānā
sattamīniddiṭṭhassa paratāva gamyateti paretuparivacanampi ghaṭate-so ahaṃ, cattāro ime, yato
udakaṃ, pāto evaṃ’tīdha-‘‘saro lopo sare’’ti vattate.
Paro kvaci.
Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti-sohaṃ, cattārome, yatodakaṃ. Pātoca-kvacitikiṃ?-
Paññindriyaṃ-assādhikāro sabbasandhisu-tassa idaṃ, tassa idaṃ, vāta īritaṃ, vāta īritaṃ, sīta
udakaṃ, sīta udakaṃ, vāma ūru,vāma ūru, itidha-pubbasara lope-sare veti ca vattate.
Yuvaṇaṇānamño luttā.
Luttā sarāparesaṃ ivaṇṇavaṇṇānaṃ ño honti vāyathākkamaṃ.
Vaṇṇaparena savaṇṇepi.
Vaṇṇasaddo paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati sayaṃ ceti ī ū nampi e o-tassedaṃ, tassidaṃ-
vāteritaṃ. Vātiritaṃ-sītodakaṃ, ‘‘byañjane dīgarassā’’ti dīghe-sītudakaṃ-vāmoru,vāmūru-
luttetikiṃ-dasa ime.
Atippasaṅgabādhakassa kvacisaddassānuvattanato na vikappavidhī niyatā-tena upeto’ti
evamādīsu vikakeppā nārakitādisu vidhi ca na hoti-ci akāsi, ci akāsi. Su āgataṃ, su
āgataṃ’tidhayuvaṇṇānaṃ ve’ti ca vattate.
Yavā sare.
Sare pare iva ṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ-akārassa dīghe-vyākāsi,
‘‘vanataragāvā gāmā’’ti yāgame-viyākāsi-svāgataṃ. Sāgataṃ-kvacitveva-yānīdha.

Te ajja, te ajja, so aya ṃ, so aya ṃ, it īdha -‘‘ yav āsare ’’ ‘ ve ’ti ca vattate.
Ñonaṃ
Ñonaṃ yakāravakārā honti vā sare pare yathākkamaṃ.
Tyajja, tejja-‘‘byañjane dīgharassā’’tidīghe-svāyaṃ, soyaṃ.
Kvacītveva-dhanammatthī-go eḷakamitidha-sare’ti vattate.
Gossāvaṅa.
Sare pare gossa avaṅa ādeso hoti-saca‘‘ṭanubandhāneka vaṇṇāsabbassā’’ti sabbassappasaṅge-
antasse’ti vattamāne.
Ṅanu bandho.
Ṅakāronubandho yassa so nekavaṇṇopi antassa hotiti aukārasseva hoti,-‘‘saṅketonavayavonu
bandho’’tivacanā ṅakārassāppayogo-payojanaṃ‘‘ṅanubandho’’ti saṅketo-gaveḷakaṃ.
Iti eva, iti evā ‘‘tīdha-
Vitisseve vā
Evasadde pare itissa vo hoti vā-saca.
Chaṭṭhiyantassa.
Chaṭṭhinaddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ tadantassa viññeyyanti ikārassādeso hoti =
ṭhānīnamāmaddiyadissati uccāriyati’ti ādeso-itveva, aññatra yādese-‘‘tavaggavaraṇanaṃ ye
cavaggabayañā’’ti takārassa vo-‘‘vaggalayehi te’’ti yassa ca cakāro, icceva-du aṅgikaṃ, ci itvā, ajja
agge, pātu ahesuṃ, pā eva, idha ijjhati, pari antaṃ, atta atthamitidha-‘‘mayadāsare’’ti vattate.
Vatataragā cāgamā.
Ete mayadā vāgamā honti vā sare kvaci,-āgamino aniyamepi saroyevāgamī hoti vanādinantu
ñāpakā-aññathāhi padādīnaṃ yukvīdhāna manatthakaṃ-duvaṅgikaṃ, cinitvā, ajjatagge,
pāturahesuṃ, -‘‘byañjanedīgharassā’’ti rasse-pageva, idhamijjhati, pariyantaṃ, attadatthaṃ-vātveva-
attatthaṃ.
Cha abhiññā, cha abhiññā,’tīdha-vā sare āgamo’ti ca vattate.
Chā ḷo.
Cha saddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā-chaḷabhiññā, chaabhiññā.
Sarasandhi.
Kaññā iva-kaññā ivā tīdha-pubbaparasarānaṃ lope sampatte-saro paroti ca vattate.
Nadvevā.
Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante-kaññāiva, kaññeva, kaññāva.

Sarasandhi nisedho.
Tatra abhirati, khanti paramaṃ, sammā akkhāto’tīdha-
Byañchane dīgharassā.
Rassadīghānaṃ kvaci dīgharassā honti byañjane-tatrābhirati, khantīparamaṃ,’ sammadakkhāto’
tidāgame rasso-kvacītveca-tyajja-kathaṃ yāniva antalikkhe’ti -dīgharassāti yogavibhāgā.
Ci gaho, tatiya jhānaṃ. Vi khopo, itidha-byañjane’ti vattate.
Saramhā dve.
Saramhā parassa byañjanassa kvaci dverūpāni honti-viggaho.
Catuttha dutiyesvesaṃ tatiya paṭhamā.
Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti paccāsatyāti
pubbajhakārakhakārānaṃ jakārakakarā-tatiyajjhānaṃ, vikkhepo-saramhā’tikiṃ?-Taṃ vanaṃ.
Akarambhasete, akarambhasete, eso attho, eso attho, itidha-ce’tivattate.
E o na ma vaṇṇe.
E o naṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā-akarambhasane, akaramha sete-esaattho, esoattho-vaṇṇetikiṃ?-
So.
Sarabyañjanasandhi.
Ata yantaṃ. Tatha yaṃ. Mada yaṃ, budhi yati, dhana yaṃ. Seva yo, payesanā, pokkharaṇa yo,
itidha-
Tavaggavaraṇanaṃye cavaggakhayañā.
Tavaggavaraṇanaṃ cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre, ‘‘vaggalasehi te’’ti vaggā
parassa yassa pubbarūpaṃ-accantaṃ. Tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā,
pokkharañño-kvacītveca, matyā-yeti vattate vakkhamānesu tīsu. Saka yate, ruca yate, paṭyate,
lupyate, salyate, disyate’tīdha.
Vaggalasehi te
Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti.
Sakkate, ruccate,paṭṭate, luppate, sallate, dissate. Kvacitveva-kyāhaṃ-muha = yatī’tīdha-
Hassa vipallāso
Hassa vipallāso hoti yakāro-muyhati,
Bahuābādho, bahu ābādho’tīdha-ussavakāre ‘‘hassa vipallāso’’ti vattate.
Vevā.
Hassa vipallāso hotivā vakāre-bavhābādho, bahvābādho.

Byañjana sandhi.
Akkhirujati. Akkhirujatī’tīdha-veti vattate yāva‘‘mayadāsare’’ti.
Niggahitaṃ.
Niggahītamāgamo hotivā kvaci = ṭhānīnamāliṅgiya gacchati pavattatī’ti āgamo-akkhiṃ
rujati,akkhi rujati-‘‘yāvadvidhā’’ti ādo niccaṃ vavatthita vibhāsattā vādhikārassa-vāsaddo hi
atthavaye vattate katthaci vikappe katthaci yathāvavatthitarūpa pariggaheti-yadā pacchime tadā
naccamaniccamasantañca vidhiṃ dīpeti-ettha pana kva cisaddassānu vattanato tenevāsantavidhi
siddho’ti vāsadde nitaradvayaṃ-saṃ ramho, saṃramho, puṃ liṅgaṃ,puṃ liṅgamitīdha-
niggahītādhikāro ā ‘‘mayadā sareti’’.
Lopo.
Niggahītassa lopo hoti vā kvaci-dīghadittāni, sāramho, sāramho-pulliṅgaṃ, puṃliṅgaṃ-
paṭisallāṇe pātukāmo’tiādisu niccaṃ-pupphaṃ assā, pupphaṃ assā, kiṃ iti, kiṃ itī’tīdha-
Parasarassa.
Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci.
Saṃyogādi lopo.
Anantarā byañjanā saṃyogo-atra yo ādabhutāvayavo tassa vā kvaci lopo hotī’ti sassādissa lopo-
pupphaṃsā, ‘‘mayadā sare’’ti niggahītassa makāro-pupphamassā, ‘‘vagge vagga’nto’’ti no
naggahītassa-kinti, kimiti.
Taṃ kha ṇaṃ, taṃ khaṇaṃ, dhammaṃ care, dhammaṃ care, taṃ ḍahati, taṃ ḍahati, taṃ
dānaṃ, taṃ dānaṃ, taṃ phalaṃ, taṃ elamitīdha-
Vagge vagganto.
Naggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsatyā-taṅkaṇaṃ,taṃkhaṇaṃ-dhammañcare,
dhammaṃcare-taṇḍahati, taṃḍahati-tandānaṃ, taṃdānaṃ-tamphalaṃ, taṃphalaṃ-gantvā
sammatoti’ādisu niccaṃ-ānantarikaṃ yamāhu, ānantarikaṃ yamāhu, paccattaṃ eva, paccattaṃ eva,
tañhi. Tañhi, itidha-
Yevahisuñño.
Yaevahisaddesu niggahītassaño vā hoti-‘‘vaggalasehi te’ti yassa ñakāre-ānantarikañña māhu.
Ānantarikaṃ yamāhu, ñassa dvitte-paccattaññeva, paccattaṃeva-tañhi, taṃhī-eva
saddasahacariyāyeti yasaddasseva gahaṇaṃ-saṃyato, saṃyato’tīdha
Ye saṃssa
Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre-
Saññato, saṃyato-idhayakāramattova gayhate punabbacanā.
Taṃ eva, taṃ eva, taṃ idaṃ, taṃ idaṃ, taṃ iminā, taṃ iminātīdha-
Mayadāsare.

Niggah ītassa mayad ā honti v ā sare kvaci -tameva, ta ṃ eva -tayida ṃ ’ ta ṃ ida ṃ -tadamin ā, ta ṃ
iminā ettha-‘‘tadaminādīnī’’tinipātanā ikārassa akāro-lakkhaṇantarenāvihitādesalopāgamavipallāsā
sabbattha imināva daṭṭhabbā-tena nijako. Niyako,’tiādi siddhaṃ-buddhama saraṇamiccādisu
yogavibhāgā.
Niggahita sandhi.
Atha nāmāni vuccante.
Tāni vividhāni saligāligavasena-tattha saligeyu tāva akārantato pulliṅgā buddhasaddā
sattavibhattiyo parā yojīyanto-buddha iti ṭhite.
Dve dve kānekesu nāmasmā siyo aṃyo nāhi yanaṃ smāsanaṃ smiṃsu
Etesaṃ dvedve honti ekānekatthesu vattamānato nāma smāti yathākkamaṃ ekamhi cattabbo
ekavacanānaṃ bahumhi vattabbe bahuvacanānaṃ cātiyamenappayaṅge-nāmasmā’tiadhikāro.
Paṭhamātthamatte
Sakatthadabbaliṅgāni saṅkhyākammādipañcakaṃ
Nāmattho tassa sāmaññamattamattaṃ pavuccate.
Nāmassābhidheyya matte paṭhamāvibhatti hoti’ti vatticchāvasā
paṭhamāyekavacanabahuvacanāni.
Siyoiti paṭhamā, sissikārassānubandhattappeyogo-payojanaṃ‘‘ki maṃ sīsū’’ti saṅketo-tathā aṃ
vacanassakārassa-si-ato’ti vattate-tassa nāmavisesanattā ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti tadantato vidhi.
Sisso.
Akārantato nāmasmā parassa sissa ohoti-pubbasaralopo buddho tiṭṭhati-yo.
Ato yonaṃ ṭāṭe.
Akārantato nāmasmā paresaṃ paṭhamādutiyāyonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ-
ṭakārānubandhattā‘‘ṭanubandhānekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbādeso-buddhā tiṭṭhanti.
‘Paṭhamātthamatte’’tivattate.
Āmantaṇe.
Saddenābhimukhī kāro vijjamānassa vatthuno
Āmantaṇaṃ vidhātabbe natthi rājā bhaveti taṃ;
Āmantaṇadhike atthamatte paṭhamā vibhatti hotī’ti ekasmiṃ ekavacanaṃ si.
Gosyālapaṇe.
Ālapaṇe si gasañño hoti-lopo’ti vattate
Gasīnaṃ.
Nāmasmāgasīnaṃlopohoti-bhobuddhamaṃpālaya-ge’tivattate.

Ayuna ṃ vā dīgho.
Aiu iccesaṃ vā dīgho hoti gepare tiliṅge’tidīgho-buddhā, keci dīghaṃ dūrālapaṇe yevicchanti
samīpālapaṇepi dassato taṃ na gahetabbaṃ-yomhi,-buddhā maṃ pāletha.
Kamme dutiyā
Kattukriyābhisambandhaṃ kārakaṃ kammamuccate;
Nibbatti vikatippatti bhedā taṃ tividhaṃ bhave.
Asmiṃ dutiyā vibhattihoti-aṃyo iti dutiyā-aṃ-buddhaṃpaṇamāmi, yossaṭe-buddhe.
Kattukaraṇesu tatiyā.
Kriyaṃ yo kurute mukhyo sa kattā yojito na vā karaṇaṃ taṃ visesena yaṃ kriyāsiddhihetukaṃ.
Tesu kārakesu tatiyā vibhatti hoti-nābhi iti tatiyā-nā-nāssā’ti vattate.
Atena
Akārantato nāmasmā parassa nāvacanassa enādeso hoti-buddhena desito dhammo-hi-
Suhisvasesa.
Akārantassa suhīsvehoti-buddhehi-ve’ti vattate.
Smāhisminnaṃ mhābhīmhi.
Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhābhīmhi vā honti yathākkamaṃ-hissa bhiyādeso-
buddhebhī, karaṇe-buddhena loko sucarati, buddhehi, buddhehi, vā.
Catutthī sampadāne.
Anumantvanirākattujjhesakānaṃ vasā tadhā;
Dadāti kammanā yuttaṃ sampadānamudiritaṃ.
Tasmiṃ sampadānakārake catutthi siyā-sanaṃ iti catutthī-sa.
Suñsassa.
Nāmasmā parassa sassa suñhoti-saca-chaṭṭhiyā’tivattamāne
Ñakānubandhādyantā.
Chaṭṭhīniddiṭāṭhassa ñānubandhakānubandhādyantā hontī’tiādibhuto hoti-ukāro uccāraṇattho-
ñākāro ettheva saṅketattho-buddhassa pupphaṃ dehi.-Ato vā bahulamitica vattate.
Sassāya catutthiyā
Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā bahulaṃ-buddhāya, yebhuyyena tādatthe
yevāyamāyo dissatī’ti itoparaṃ nodāharīyate-naṃ-dīgho’tivattate.
Suna ṃ hisu

Esu n āmassa d īgho hoti -buddh āna ṃ .
Pañcamyavadhismā.
Sīmābhuto padatthānaṃ yo calo niccalo’tha vā;
Accuto pubbakā rūpā namāhuravadhimbudhā.
Etasmā kārakā pañcamīvibhatti hoti-smā hī iti pañcamī-smā-ato yonaṃ ṭāṭe veti dva vatta te.
Smāsmintaṃ.
Akārantato nāmasmā paresaṃ smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ.
Buddhā pahā niccharati. Buddhamhā, buddhasmāvā-hi-buddhehi, buddhebhi.
Chaṭṭhi sambandhe
Kriyākārakasañjāto assedamhāvahetuko;
Sambandho’ti pavutto so sambandhidvayanissito.
Sambandhittāvisesepi chaṭṭhī hedakato siyā;
Tato hi jātā sambandhaṃ vadeyya na panaññato.
Sambandhe chaṭṭhi vibhatti hoti-sa naṃ iti chaṭṭhi-sa-buddhassa vihāro-naṃ-buddhānaṃ.
Sattamyādhāre.
Kiriyā kattukammaṭṭhā ādhārīyati yena so;
Ādhāro catudhā vutto vyāpakādippabhedato.
Ādhārakārake sattamī vibhatti hoti-
Smiṃ su iti sattamī-smiṃ-buddhe pasanno-buddhamhi, buddhasmiṃ, vā-su buddhesu.
Buddho sabbatthadāyī bhavati hi bhajataṃ buddha buddhaṃ na taṃ kiṃ dinnaṃ buddhena loke
sivapadamapi te yanti buddhena yasmā asmā buddhassa pītiṃ parahitavidhayaṃdeti buddhānapeto
mañño buddhassa niccaṃ ghaṭayati matimā konu bhattiṃ na buddhe.
Evamaññeyampi ghaṭapaṭādīnamakārantānaṃ pulliṅgānaṃ rūpanayo kriyābhisambandho ca-
visesanampana vakkhāma-ito paraṃ chaṭṭhiyā catutthīsamattā pañcamībahuvacanassa ca
tatiyāsamattā na tā dassīyante-gumbasi-ato sissāti ca vattate.
Kvace vā.
Akārantato nāmasmā parassa sissa e hoti vā kvacī-gumbe, gumbo-sesaṃ buddhasamaṃ-evaṃ
vattabbe, vattabbo iccādi.
Yossa ṭe’ti ca vattate.
Ekaccādīhato.
Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti-ekacce,(bho)ekacce, ekacce-evaṃ paṭhamasaddassa-nāssa
sā ve’ti ca vattate.

Kodh ādīhi.
Ehi nāssa sā hoti vā-kodhasā, kodhena, atthasā, attheneccādi-veti vattate.
Manādīhi smiṃsannāsmānaṃ sisoosāsā.
Manādīhi smamādinaṃ sisomasāsā honti vā yathākkamaṃ-mano, manaṃ-manasā, manena-
manaso, manassa-manasā, manā, manamhā, manasmā-manasi, mane, manamhi, manasmiṃ.
Tama tapa teja ura sirappabhutayo manādayo.
Gacchantasi-sissa ve’ti ca vattate-parato bhiyyo nānu vattayissāma
vuttiyāyevānuvuttassagamyamānattā.
Ntassaṃ.
Simhi ntappaccayassa aṃ hoti vā-‘‘gasīna’’nti silope-gacchaṃ-aññatra-gacchanto.
Ntantunaṃ nto yomhi paṭhame.
Paṭhame yomhi ntantunaṃ savibhattīnaṃ nto iccādeso vā hoti-bahulādhikārā pumeyeva-
gacchanto, gacchantā.
Ṭaṭāaṃ ge.
Ge pare ntantunaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti bahulaṃ-(bho)gaccha, gacchā,
gacchaṃ, gacchanto, gacchantā.
Ntassa ca ṭa vaṃse.
Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca-vavatthitavibhāsāyāyaṃ-gacchaṃ, gacchantaṃ.
Totātitā sasmāsmiṃnāsu.
Sādisu ntantunaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ-gacchatā, gaccantena-gacchato,
gacchassa, gacchantassa.
Naṃ namhi.
Namhi ntantunaṃ savibhattīnaṃ taṃ vā hoti-gaccataṃ. Gacchantānaṃ-gacchatā, gacchantā,
gacchantamhā,gacchantasmā-gacchati,gacchante, gacchantamhi, gaccantasmiṃ-evaṃ tapanta
japant ādayo-bhavantasi.
Bhuto.
Bhudhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccampunabbidhānā-bhavaṃ.
Bhavato vā bhonto gayonāse.
Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse-bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā-
evamālapanepi-ge pana-(bho) bhonta, bhontā, bhava, bhavā, bhavaṃ-bhavaṃ, bhavantaṃ, bhonte,
bhavante-bhotā, bhontena, bhavatā, bhavantena-bhoto, bhontassa, bhavato, bhavassa, bhavantassa.
Satosabbhe.

Santasaddassa sabbhavati bhak āre -sabbhi.
Mahantārahantānaṃ vā ṭā
Simhi mahantārahantānaṃ natassa ṭā vā hoti-mahā, mahaṃ, mahanto-arahā, arahaṃ, arahanto-
bhavantādīnaṃ sesaṃ gacchantasamaṃ-asmasi.
Rājādiyuvāditvā.
Rājādihi yuvādīhi ca parassa sissa ā hoti-asmā.
Yonamāno.
Rājādīhi yuvādīhi ca yonamāno vā hoti-asmāno, asmā-(bho)asma, asmā, asmāno, asmā.
Vāmhā naṅa.
Rājādinaṃ yuvādanaṃ cānaṅhoti vāmhi-asmānaṃ, asmiṃ, asmāno, asme.
Nāsseno
Kammādito nāvacanassa eno vā hoti-asmena, asmanā.
Kammādito.
Kammādito smino ni hoti vā-asmani, asme, asmamhi, asmasmiṃ-sesaṃ buddhasaddasamaṃ-
muddha gāṇḍīvadhatva anima laghimādayo asmāsamā-evaṃ rājā kāladdhānavācī addhāca
paṭhamādutiyāsu attātu māno tatiyāsattamyekavacanesuca.
Rājassi nāmhi.
Rājassi vā hoti nāmhi-rājinā-aññatra-
Nāsmāsuraññā.
Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti-raññā.
Sunaṃ hisū.
Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu-rājūbhi, rājehi, rājūbhi, rājebhi.
Rañño raññassa rājino se.
Se rājassa savibhattissa ete ādesā honti-rañño raññassa, rājino, rājūnaṃ.
Rājassa raññaṃ.
Namhi rājasaddassa savibhattissa raññaṃ hoti vā-raññaṃ, rājānaṃ-raññā.
Smimhi raññerājini.
Smimhi rājassa savibhattissa raññerājinī honti-raññe, rājini, rājusu, rājesu ‘‘samāse vā’’ti rājassa
nāsasmāsmiṃsu yaṃ vuttaṃ taṃ vā hoti-yathā-kāsiraññā, kāsirājena = kāsirañño, kāsiraññassa,
kāsir ājino, k āsir ājassa -kāsiraññ ā, kāsir ājā, kāsir ājamh ā, kāsir ājasm ā-kāsiraññe, k āsir ājini, k āsir āje,

kāsir ājamhi, k āsir ājasmi ṃ-addhato n āmhi.
Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsuca pumādinamuhoti vā sasamāsunāmhi ceti utte-
addhunā-aññatra kammādittā vā ene-addhena-addhanā-se ukāre ca.
Iyuvaṇṇājjhalā nāmassaneka.
Nāmassante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇājhalasaññā honti yathākkamaṃ.
Jhalā sassa no.
Jhalato sassa no vā hoti-addhuno, addhussa, addhassa.
Nā smāssa
Jhalato smāssa nā hoti vā-addhunā, addhumhā, addusmā, addhā, addhamhā, addhasmā-addhani,
addhe, addhamhi, addhasmiṃ-attasaddanohamhi
Suhīsu naka.
Attaātumānaṃ suhīsu vā naka hoti-kakāro antāvayavattho. Attanehi, attanebhi, attehi, attehi.
Notatātumā.
Attaātumehi sassa no hoti vā-attano, attassa.
Smāssa nā bra mā ca.
Brahmā attaātumehi ca parassa smāssa nā hoti-attanā-attanesu, attesu-ātumā attāva-brahma ge.
Ghabrahmādite
Ghasaññato brahma kattu isi sakhādīhi ca gasse vā hoti-brahme, brahma, brahmā.
Nāmhī.
Brahmassu hoti nāmhi-brahmunā.
Brahmasasu vā.
Brahmassu vā hoti sanaṃsu-brahmuno, brahamussa, brahmassa, brahmūnaṃ,brahmānaṃ-
brahamunā-‘‘ambādihī’’ti smino nihoti vā-brahmani. Brahme, brahmamhi, brahmasmiṃ-sesaṃ
asmasamaṃ.
Sakhā-rājādittā sissa ā.
Āyono ca sakhā.
Sakhato yonamāyo no honti vā āno ca-sakhāyo, sakhāno.
Nonāsesmi.
Sakhassa i hoti nonāsesu-sakhino-aññatra-

Yosva ṃhisu c āra ṅa.
Sakhassa vā āraṅa hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca.
Āraṅsmā
Āraṅādesato paresaṃ yonaṃ ṭo hoti-sakhāro-āraddhādo.
Sabhāve-sakhā-evamālapane-getu-sakho, sakha, sakhā-amhi-sakhānaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ,
sakhāyo, sakhā no, sakhino.
Ṭoṭe vā.
Āraṅādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamanti ṭe-pakkhe-‘‘āraṅismā’’ tiṭo-sakhāre,
sakhāro, sakhe-sakhīnā, sakhārehi, sakhehi, sakhārehi, sakhehi-sakhino, sakhissa, sakhārānaṃ.
Samānaṃsu vā.
Sakhassa vā i hoti smānaṃsu-sakhīnaṃ, sakhānaṃ.
Ṭā nāsmānaṃ.
Āraṅādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti-sakhārā-bahulādhikārā sakhārasmā-sakhīnā,
sakhīmhā,sakhismā, sakhā, sakhamhā, sakhasmā.
Ṭe smino.
Sakhato smino ṭe hoti niccaṃ-sakhe, sakhāresu, sakhesu-‘‘dhammovāññatthe’ti rājādīyu pāṭhā
daḷhadhammādayo vā asmasamā.
Yonaṃ none vā.
Yuvādihi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ.
Nonānesmā.
Esu yuvādinamā hoti-yuvāno, yuvā-yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve-yuvānā.
Yuvādinaṃ suhisvānaṅi.
Suhisu yuvādinamānaṅihoti-yuvānehi, yuvānebhi.
Yuvā sassino.
Yuvā sassa vā ino hoti-yuvano, yuvassa.
Samāsaminnaṃ nāne.
Yuvādihi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ-yuvānaṃ-yuvāne,yuvānesu-rūpasiddhiyaṃ
panassa aññathā rūpanayo dassito neso gahetabbo-amūlattā-nahi tatthāgamādimūlamatthi-evamidī
samaññampi-maghavapumavattahasaddā yuvasaddasamā-ayantu viseso.
Gassa ṃ.

Pumasaddato gassa a ṃ vā hoti -puma ṃ, puma, pum ā.
Nāmhi.
Nāmhi pumassa vā ā hoti-pumānā-aññatra-vā utte = pumunā, pumena-pumuno, pumussa,
pumassa-pumunā, pumānā-‘‘pumā’’ti smino ne vā hoti-pumāne, pume, pumamhi, pumasmiṃ.
Sumhā ca.
Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ taṃ ā ca vā hotīti ānaṅi ā ca hoti-pumānesu pumāsu pumesu.
Vattahā sanannaṃ nonānaṃ.
Vattahā sanannaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ-vattahāno vattahānānaṃ.
Akārantaṃ.
Sāsi
Ekavacanayosvaghonaṃ.
Ekavacane yosu ca ghaokārantavajjitānaṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge’ti rasse sampatte-
‘‘sisminnānapuṃsakassā‘‘ti anapuṃsakassa simhi tuna hoti-sā-yuvādittā sissa ā-sāno,
nottābhāvapakkhe-‘‘yonamāno‘‘ti vādhikārassa vavatthita vibhā sattāniccamāno-sāno-tathā
nottābhāva pakkhe.
Sāssaṃse cānaṅi.
Sāsaddassa ānaṅi hoti aṃse ge ca-(bho)sāna, sānā, sāno, sānaṃ, sāne, sāno-sesaṃ
yuvasaddasamaṃ-setu-sānassa-suvāyuvāva-‘‘ekavacanayosvaghonaṃ’’tira-ssattaṃva viseso-getu.
Ge vā.
Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge-(ho)suva, suvā.
Ākārantaṃ.
Muni.
Yosujjhissa pume.
Jhasaññassa issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge-munayo-ato’ti sāmaññaniddesā ato yonaṃ ṭāṭe
sampattāpi avidhāna sāmatthiyā na honti-aññatra-
Lopo.
Jhalato yonaṃ lopo hotī’ti yo lope.
Yolopanisu dīgho.
Yonaṃ lopo nisu ca dīgho hoti-munī-(bho)munī, munayo, munī-muniṃ munayo munī =
muninā munīhi munībhi-yolopa nīsu vī mantuvantunamiccādi ñāpakā ikārā kārānaṃ
‘‘sunaṃhisūti’’dīgha ssāniccattā munihaccādīpi hoti-munino, munissa munīnaṃ, muninā
munimh āmunism ā, munimhi munismi ṃ mun īsu -eva ṃ kavikapigiri ādayo -aggiis īna ṃ aya ṃ vaseso.

Sass āggi to ni.
Aggismā sissa ni hoti vā-aggini. Aggi, aggayo, aggī.
Ṭe sissisismā.
Isismā sissa ṭe vā hoti-ise, isi-brahmādittā gasse vā-(bho)ise isi isī.
Dutiyassa yossa.
Isasmā parassa dutiyā yossa ṭe vā hoti-ise, isayo, isi, sesaṃmunisaddasamaṃ-ādisaddano
smimhi-ratyādihi ṭo smino.
Ratyādīhi smino ṭo hoti vā-ādo, ādimhi, ādismiṃ. Samāse ikārantato yosmiṃsu viseso.
Itoññatthe pume.
Aññapadatthe vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ no ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge-
ariyavuttino, ariyavuttayo, ariyavutti-evamālapane-ariyavuttine, ariyavuttayo ariyavuttī.
Ne smino kvaci.
Aññapadatthe vattamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci-ariyavuttine,
ariyavuttimhi, ariyavuttismiṃ, ‘‘kvacī‘‘ti vuttattā yathādassanaṃ na sabbatta ne ādeso.
Ikārantaṃ.
Daddhī, silopo, anapuṃsakattā na rasso.
Yonaṃ none pume.
Jhasaññito yonaṃ nonevāhonti yathākkamaṃ pulliṅge. Daddhino.
Jantuhetvīghapehi vā.
Jantuhetuhi īkārantehi ghapasaññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti-daddhī, daddhiyo-
evamālapane-getu-daddhi, daddhī.
Na jhīko.
Jhasaññito aṃvacanassa naṃ vā hoti-daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ, daṇḍine.
No.
Jhito yonaṃ no vā hoti pulliṅgehi dutiyā yossa no daṇḍino, daṇḍi, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi-
daṇḍino, daṇḍissa, daṇḍinaṃ-daṇḍinā, daṇḍimhā, daṇḍismā.
Smino ni.
Jhito smiṃvacanassa ni hoti vā-daṇḍini. Daṇḍimhi, daṇḍismiṃ, daṇḍīsuevaṃ saṅghi gaṇi
gāmaṇippabhutayo.
Īkāranta ṃ.

Bhikkhu.
Lā yonaṃ vo pume.
Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge.
Vevosu lussa
Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti-bhikkhavo-aññatra-yo lope dīgho-bhikkhu (bho)bhikkhu.
Pumālapane vevo.
Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge-bhikkhave, bhikkhavo, bhikkhu-bhikkhuṃ,
bhikkhavo, bhikkhu-bhikkhunā, bhikkhuhi,bhikkhūbhi-bhikkhuno, bhikkhussa, bhikkhūnaṃ-
bhikkhunā, bhikkhumhā. Bhikkhusmā-bhikkhumhi. Bhikkhusmiṃ, bhikkhūsu-evaṃ setu ketu bhānu
ādayo-jantuhetūnaṃ yosvayamhedo-jantvādinā vā yossa lope-jantu.
Cantvādito no ca.
Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge-jantuno, jantavo, jantuyo-evaṃ dutiyāyomhi-(bho)
jantu, jantu, jantuno jantavo -‘‘pumālapane vevo’’tivā ve vo ca jantave, jantavo, jantuyo-hetu, hetavo,
hetu. Hetuyo-‘‘yomhivā kvacī‘‘tī yosulasaññassa ussa vā ṭā deso hetayo, hetuyo-(bho)hetu, hetu,
hetave, hetavo, hetayo, hetuyo-hetuṃ, hetu, hetavo, hetayo, hetuyo bahusaddā namhi.
Bahukatinnaṃ
Namhī bahuno katissa ca nuka hoti tiliṅge-bahunnaṃsesaṃ bhikkhusamaṃ-bahu. Bahavo,
bahū-(bho) bahu, bahu, bahave, bahavo, bahu bahuṃ, bahavo, bahu-bahunā. Bahuhi,bahūbhi-
bahuno, bahussa, bahunnaṃ-bahunā, bahumhā. Bahusmā-bahumhi, bahusmiṃ, bahusu-vattusi.
Latupitādinamā simhi.
Latuppaccayantānaṃ pitu mātu bhātu dhītu duhitu jāmātu nattu hotu potunañcā hoti simhi-vattā.
Latupitādinamase.
Latuppaccayantānaṃ pitādinaṃ cāraṅi hoti satoññatra-‘‘āraṅismā’’ti ṭo-vattāro.
Ge ā ca.
Latupitādīnaṃ a hoti ge ā ca-(bho) vatta, vattā. Vattāro, vattāraṃ. Vattāre, vattāro-nāvacanassa
‘‘ṭānāsmāna’’nti ṭā-vattārā.
Suhisvāraṅi
Subhisu tupitādīnamāraṅi vā hoti-vattārehi, vattārebhi, vattūhi, vattūbhi.
Salopo.
Latupitādīhisassa lopo vā hoti-vattu, navattuno, vattussa.
Namhi vā.
Namhi latupat ādinam āra ṅi v ā hoti -vatt ārāna ṃaññatra.

Ā
Namhi latupitādīnamāvā hoti-vattānaṃ. Vattunaṃ-smāssa vā-vattārā.
Ṭismino.
Āraṅādesamhāsmano ṭi hoti.
Rassāra ṅi.
Smimhi āro rasso hoti-vattari, vattāresu, vattusu-evaṃ bhattu hottu ādayo-satthusaddassa pana
namhi bahulādhikārā vā āraṅādese-satthārā, satthunā-pitā.
Pitādinamanatvādinaṃ
Natvādivajjitānaṃ pitādinamāro rasso hoti sabbāsu vibhattisu-pitaro iccādi cattusamaṃ-rassova
viseso-natvādi nantu rassābhāvā nattāro iccādi guṇavantusi.
Ntussa.
Simhi ntussa ṭā hoti-guṇavā-ntuva vantvādi sambandhiyeva gayhate
ntuvantumantvāvantutavantusambandhi’ti vacanato na jantutanatvādinaṃ-yo-ntantunamādināvānto-
guṇavanto aññatra.
Yvādo ntussa.
Yavādisu ntussa a hoti-akārantattā ṭā-guṇavantā-na ce ha avidhānasāmatthiyā aptti avidhānassa
caritatthatāya guṇavantassāti-(bho) guṇava,guṇavā, guṇavaṃ, guṇavanto, guṇavantā-guṇavaṃ,
guṇavantaṃ, guṇavante-guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi-guṇavato, guṇavassa,
guṇavantassa, guṇavataṃ. Guṇavantānaṃ-guṇavatā, guṇavantā, guṇavantamhā, guṇavantasmā-
guṇavati, guṇavante, guṇavantamhi. Guṇavantasmiṃ, guṇavantesu-evaṃ maghavantu
bhagavantuppabhutayo.
Himavato vā o.
Himavato simhi ntussa o vā hoti-himavanto, himavā-sesaṃ guṇavāva.
Ukārantaṃ.
Vessabhu. Vessabhuvo, vessabhu-(bho) vessabhu, vessabhuve, vessabhuvo, vessabhu-sesaṃ
bhikkhusaddasamaṃ-evaṃ sayambhu parābhibhu abhibhuādayo-gotrabhu sahabhu
saddehipanayonaṃ‘‘jantvādito no ve’’ti no vo vā-gotrabhuno, gotrabhuvo, gotrabhu-sabhabhuno,
sahabhuvo. Sahabhu-sabbaññusaddassayosveva viseso.
Kuto.
Kuppaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge-sabbaññuno-aññatra lopo ca-‘‘lā yonaṃ vo
pume’’ti na vo ‘‘kuto’’ti jantvādīhi puthakkaraṇa-sabbaññu-evaṃ viññuvidu vedagu pāragu ādayo
kuppaccayantā.
Ūkārantaṃ.
Go.

Goss āgayihina ṃsu g āvagav ā.
Gasihinaṃvajjitāsu vibhattisu gosaddassa gāvagavā honti.
Abhagohi ṭo
Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti-gāvo, gavo-(bho) go, gāvo, gavo.
Gāvumhi.
Aṃvacanegossa gāvuvāhoti-gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo.
Nāssā.
Goto nāssa ā hoti vā-gāvā, gāvena, gavā, gavena gohi, gobhi.
Gavaṃ sena
Gossa se vā gavaṃ hoti saha sena-gavaṃ, gāvassa, gavassa.
Gunnañca nantā.
Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavañca vā-gunnaṃ gamaṃ, gonaṃ-gāvā, gāvamhā,
gāvasmā, gavā, gavamhā, gavasmā-gāve, gāvamhi, gāvasmiṃ, gave, gavamhi, gavasmiṃ.
Sumhi vā.
Gossa sumhi gāvagavā honti vā-gāvesu, gavesu, gosu.
Okārantaṃ-pulliṅgaṃ.
Kaññā.
Sā.
Itthiyaṃ vattamānassa nāmassante vattamāno ākāro ghasañño hoti-jantvādinā vāyolopo-kaññā,
kaññāyo-‘‘ghabrahmādite’’ti gassevā-kaññe, kaññā-yomhi-kaññā, kaññāyo.
Gho ssaṃsasāsasāyaṃtiṃsu
Ssamādisu gho rasso hoti-kaññaṃ, kaññā, kaññāyo-
Ghapatekasmiṃ nadīnaṃ yayā.
Ghapato nadīnamekasmiṃ yayā honti yathākkamaṃ-kaññāya, kaññāhi, kaññābhi-kaññāya,
kaññānaṃ, -smimhi-
Yaṃ.
Ghapato smino yaṃ vā hoti-kaññāyaṃ. Kaññāya, kaññāsu. Evaṃ saddhā sudhā sukhāādayo-
‘‘nāmmādīhī’’ti ammā annā ambāhi gassa ekārābhāve.
Rasso vā.

Amm ādina ṃ ge rasso v ā hoti -amma, amm ā icc ādi -sesa ṃkaññ āva -sah āparis āhi smino ’’ ti
sabhāparisāyā’’ti tiṃ vā hoti ‘‘ghossa’’ miccādinā rasse-sahatiṃ-aññatra-sahāyaṃ, sahāya-parisatiṃ,
parisāyaṃ, parisāya.
Ākārantaṃ.
Mati-yomhi-
Pitthiyaṃ.
Itthiyaṃ vattamānassa nāmassante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti.
Yepassavaṇṇassa.
Pasaññassa ivaṇṇassa lopo vā hoti yakāre-vacatthitavi bhāsāyaṃ-matyo-aññatra-jantvādinā vā
yolope-matī, matiyo-(bho)mati, matyo, mati, matiyo-matiṃ, matyo, matī, matiyo ‘‘ghapa’’iccādinā
yādese-matyā, matiyā, matīhi, matihi-matyā, matiyā, matīnaṃ-smimhi-matyaṃ, matiyaṃ, matyā,
matiyā, matīsu-evaṃ kitti kanti tantippabhutayo-rattiyā smino ‘‘ratyādīhivo smino’’ratyādīhivo
smino’’ti ṭo vā-ratte-aññatra-ratyaṃ, rattiyaṃ, ratyā, rattiyā-sesaṃ matiyā samaṃ.
Ikārantaṃ.
Dāsī, dāsyo, dāsī, dāsiyo-(bho)dāsi, dāsī, dāsyo, dāsī, dāsiyo.
Yaṃ pīto.
Pasaññito aṃvacanassa yaṃ vā hoti-dāsyaṃ, dāsiyaṃ, dāsiṃ, dāsyo, dāsī, dāsiyo-dāsyā, dāsiyā,
dāsīhi, dāsībhi-dāsyā, dāsiyā, dāsīnaṃ-dāsyaṃ, dāsiyaṃ, dāsyā, dāsiyā, dāsīsu-evamosadhī
pokkharaṇī ādayo-nadisaddā yosu-
Najjā yosvāma.
Yosu nadisaddassa āma vā hoti-saca.
Manubandho sarānamantā paro.
Makāronubandho yassa so sarānamantā sarā paro hotī’ti īkārā paro-‘‘yavā sare’’ti yakāre dassa
cavaggo yassa pubba rūpaṃ-najjāyo-aññatra-vā palopayolopesu-najjo, nadī, nadiyo iccādi.
Īkārantaṃ.
Yāgu, yāgu, yāguyo-(bho)yāgu, yāgu, yāguyo-yāguṃ, yāgu, yāguyo-yāguyā, yāguhi, yāgubhi-
yāguyā, yāgunaṃ-yāguyaṃ, yāguyā, yāgusu-evaṃ dhenu sassu piyaṅguppabhutayo-mātu dhītu
duhitu saddā pitusaddasamā-salopābhāvapakkhe yādese mātusaddassa pana ‘‘ye passā’’ti
yogavibhāgā vā palopo-matyā, mātuyā.
Ukārantaṃ.
Vadhū, vadhū, vadhuyo-(bho)vadhu, vadhu, vadhuyo-vadhuṃ, vadhū, vadhuyo-vadhuyā,
vadhūhi, vadhūbhi-vadhuyā, vadhūnaṃ-vadhuyaṃ, vadhuyā, vadhūsu-evaṃ jambu vāmorū sarabhu
ādayo.
Ūkārantaṃ.

Go icc ādi pumena sama ṃ.
Itthiliṅgaṃ.
Cittasi.
Aṃ napuṃsake.
Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge-mittaṃ-yomhi.
Yonanti.
Akārantato nāmasmā yonaṃ nī hoti napuṃsake’ti ni ādeso.
Nīnaṃ vā.
Akārantato nāmasmā nīnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ-cittā, aññatra-‘‘yolopanīsu
dīgho’’tidīghe-cittāni-(bho) citta, cittā, cittā, cittāni-cittaṃ, citte, cittāni-citteneccādi
buddhasaddasamaṃ-evaṃ pānadānappabhutayo-ekaccādinaṃ tu paṭhamānimhi viseso.
Na nissa ṭā.
Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti-ekaccāni, paṭhamāni-padādīhi nāsmiṃsu.
Nāssa sā.
Padādihi nāssa sā hoti vā-padasā, padesa-bilasā, bilena.
Padādihi si.
Ehi smino si hoti vā-padasi, pade, padamhi, padasmiṃ-kamma saddato nāssa‘‘nāsseno’’ti eno
vā-kammena-aññatra pumādinā vā utte-kammunā, kammanā-imināva sasmāsu uttaṃ-tassa
lasaññāyaṃ-sasmānaṃ yathāyogaṃ nonā niccaṃ-vavatthitavibhāsāyaṃ-kammuno, kammassa-
kammunā, kammā, kammamhā, kammasmā-‘‘kammādito’’ti smino vā nimhi-kammani, kamme,
kammamhi, kammasmiṃ-sesaṃ cittasamaṃ-camma vesma bhasmādayo kammasmā uttatoññatra-
gacchantasi-‘‘ntassaṃ’’ti vā amhisilopo-gacchaṃ-aññatra sissa aṃ-gacchantaṃ, gacchantā
gacchantāni-(bho)gaccha, gacchā, gacchaṃ, gacchantā, gacchantāni-gacchaṃ, gacchantaṃ,
gacchante, gacchantāni-nādisu pulliṅgasmaṃ-evaṃ yajanta vajantādayo.
Akārantaṃ.
Aṭṭhi
Jhalā vā.
Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsakaliṅge-aṭṭhini-yo lopadighesu-aṭṭhi-(bho)aṭṭhi, aṭṭhīni, aṭṭhī-
aṭṭhiṃ, aṭṭhini, aṭṭhi = tatiyādisu munisaddasamaṃ-evamacchi akkhi dadhi satthi ādayo.
Ikārantaṃ.
Daṇḍī-‘‘ekavacane’’ccādinā rasso-silopo-daṇḍīni, daddhī-(bho)daṇḍi, daṇḍī, daṇḍīni, daddhī-
daṇḍinaṃ,daṇḍiṃ, daṇḍīni, daṇḍī-sesaṃ pulliṅgasmaṃ-evaṃ sukhakārī sīghayāyī ādayo.
Īkāranta ṃ.

Cakkhu, cakkhuni, cakkhu -aṭṭ hisaddasama -evam āyu madhu matthu dhanu cittaguppabhutayo -
āyusāti kodhādittā nāssa sā vā-ambusaddā smino‘‘ambavādīhī’’ti vā ni ādesā-ambuni, ambumhi,
ambusmiṃ.
Guṇavantusi.
Addhaṃnapuṃsake.
Ntussa addhaṃ hoti simhi napuṃsake-guṇavaṃ, guṇavantaṃ-yomhi-‘‘yavādontussā’’ti
akāre‘‘yonaṃ nī’’ti ni tassa vā ṭādese-guṇavanatāniccādi-gacchantasamaṃ-evaṃ yasavantu
dhanavantu gomantvādayo.
Ukārantaṃ.
Gotrabhu, gotrabhuti, gotrabhu-(bho)gotrabhu, gotrabhuni, gotrabhu-gotrabhuṃ, gotrabhuti,
gotrabhu-gotrabhunā iccādi pulliṅge vessabhusaddasamaṃ-evaṃ abhibhu sayamabhu dhammañña
ādayo.
Ūkārantaṃ-napuṃsakaliṅgaṃ.
Atha sabbādīnaṃ rūpanayo niddisīyate-sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara
aññatama pubba parāpara dakkhiṇuttarādha rānivavatthāyamasaññāyaṃ-ya tya ta eta ima amu kiṃ
eka tumhaamha iccete sabbādayo-sabbo.
Yonameṭa.
Akārantehi sabbādihi yonameṭa hoti-sabbe-evamālapana dutiyāyosu.
Sabbādīnaṃ namhi ca.
Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti namhi suhisu ca.
Saṃsānaṃ.
Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti-sabbesaṃ, sabbesānaṃ-sesaṃ buddhasamaṃ-
itthiyaṃ ‘‘itthiyamatvā’’ti āppaccaye saralope ca kate ākārassa ghasaññāyaṃ kaññāsaddasseva
rūpanayo, ayantu viseso.
Ghapā sassa ssā vā.
Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti-‘‘ghossa’’miccādanā rasse-sabbassā. Sabbāya-namhi-
sabbāsaṃ. Sabbāsānaṃ.
Smino ssaṃ.
Sabbādinaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti-sabbassaṃ, sabbāyaṃ, sabbāya-napuṃsake-sabbaṃ-
yossa nimhi-
Sabbādīhi.
Sabbādihi parassa nissa ṭā na hoti-sabbāni-(bho)sabba, sabbā, sabbāni-sabbaṃ, sabbe, sabbāni-
nādisu pumeva-katarādayo tayo tīsu liṅgesu sabbasamā-evaṃ itara aññasaddā-ssāssaṃsu viseso.
Ssaṃssāsyāyesvitarekaññetimānami.

Ssam ādisu itaraekaaññaeta imaiññesa ṃ i hoti -itariss ā, itarissa ṃ -aññiss ā, aññissa ṃ -
aññataraaññatamasaddā liṅgattaye sabbasamā-pubbo-yo.
Pubbādīhi chahi.
Etehi chahi savisaye eṭa vā hoti’ti yosseṭa-pubbe, pubbā-(bho)pubba, pubbā, pubbe, pubbā-
pubbaṃ, pubbe, pubbā-sesaṃ sabbaliṅge sabbasamaṃ-evaṃ parādayo pañca-yo, yā, yamiccādi
sabbasamaṃ-yādinamālapane rūpaṃ na sambhavati-tyasi.
Tyatetānaṃ tassa so.
Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi-syo, syātyamiccādi-so.
Ta tassa no sabbāsu.
Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattisu-ne, te-naṃ taṃ, ne, te-nena, tena, nehi, tehi,
nebhi, tebhi-
Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhismimimassa ca.
Sādasvimassa tasaddatakārassa ca ṭo vā hoti-pubbasara lope-assa, nassa, tassa-nesaṃ, nesānaṃ,
tesaṃ, tesānaṃ-amhā, asmā, namhā, nasmā, tamhā, tasmā-amhi, asmiṃ, namhi, nasmiṃ, tambhi,
tasmiṃ, nesu. Tesu-itthiyaṃ-sā, nā, nāyo, tā, tāyo-naṃ, taṃ, nā, nāyo, tā, tāyo-nāmhi kate-
Ssā vā tetimāmūhi.
Ghapasaññehi tā etā imā amūhi nādanamekasmiṃ ssā vā hoti-vā ṭā dese-assā, nassā, nāya.
Tāya vā.
Ssaṃssāssāyesu tassa vā i hoti-tissā, tassā, tāya-nāhi, nābhi, tāhi, tābhi-sassa vā ssāmhi-assā,
nassā, tissā, tassā, ssādesābhāvapakkhe.
Tetimāto sassa ssāya.
Tā etā imāto sassa ssāyo hoti vā-assāya, nassāya,
Tissāya, tassāya-dvihi muttapakkhe-tāya tāya-naṃvacanassa samādese takārassa ca vā ṭādese
‘‘sunaṃhisu‘‘ti dīghe ca kate-āsaṃ, nāsaṃ, nāsānaṃ, tāsaṃ, tāsānaṃ-sattamiyaṃ-assaṃ, assā,
nassaṃ, nassā, nāyaṃ, nāya, tissaṃ, tissā, tassaṃ, tassā, tāyaṃ, tāya, nāsu, tāsu-napuṃsake-naṃ,
taṃ, nāti, tāti, naṃ, taṃ,ne, nā, ni, te, tāni-nādisu pumeva-evametasaddassa tīsu liṅgesu-
ṭanādesābhāvo’va viseso-imasi.
Simhi napuṃsakassāyaṃ.
Imasaddassānapuṃsakassāyaṃ hotisimhi-ayaṃ, ime, imaṃ, imenā.
Nāmhinimi.
Imasaddassānitthiyaṃ nāmhi anaimiccādesā honti-anena, iminā-hi-
Imassā nitthiyaṃ ṭe.
Imasaddass ānitthiya ṃ ṭ e hotiv ā suna ṃ hisu -ehi, ehi, imehi, imehi -sa -ṭasasm āsmi micc ādin ā

sabbassimassa v ā ṭā dese -assa, imassa, esa ṃ , es āna ṃ . Imesa ṃ , imes āna ṃ -amh ā, asm ā, imamh ā,
imasmā-amhi, asmiṃ, imamhi, imasmiṃ, esu, imesu-itthiyaṃ-ayaṃ, imā, imāyo-imaṃ, imā, imāyo-
nā-‘‘ssā vā tetimāmūhī’’ti ssā vā, ṭādese ssamiccādinā i ā dese ca-assā, imissā-aññatra = imāya,
imāhi, imāhi-sa-assā, imissā, assāya, imissāya, imāya, naṃvacanassa samādese imassa ca ṭādese
‘‘sunaṃhasū’’ti dīghe ca kane-āsaṃ, imāyaṃ-sānamādese-imāsānaṃ-sattamiyaṃ-assaṃ, imissaṃ.
Assāya, imissāya, imāyaṃ, imāya, imāsu-napuṃsake.
Imassidaṃ vā.
Aṃsisu saha tehi imassidaṃ vā hoti napuṃsake-idaṃ, imaṃ, imā, imāni-idaṃ, imaṃ, ime,
imāni-tatiyādisu pulliṅgasmaṃ-amusi.
Massāmussa.
Anapuṃsakassāmussa makārassa so bhoti simhi-asu-yo-
Lopo musmā.
Amusaddato yonaṃ lopo vā hoti pulliṅge’ti niccaṃyo lope digho-amu-amuṃ, amū-amunā,
amūhi, amūbhi-
Na no sassa.
Amusmā sassa no na hoti-amussa, amusaṃ, amusānaṃ-amunā, amumhā, amusmā-
amumhi,amusmiṃ, amusu-itthiyaṃ-asu, amu, amuyo-
Amuṃ, amū, amuyo-nā-‘‘ssāvā, tetimāmūhī’’ti ssā vā-amussā, amuyā, amūhi, amūbhi-amussā,
amuyā, amusaṃ, amūsānaṃ-sattamiyaṃamussā. Amussaṃ. Amuyaṃ, amuyā, amusu-napuṃsake-
Amussāduṃ.
Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake-aduṃ-añña
Tra silope-amu, amuna, amū, aduṃ, amuṃ, amuni, amū-sesaṃ pumeva-kiṃsi.
Kissa ko sabbāsu.
Sabbāsu vibhattīsu kissa ko hoti-sisso-ko, ke, kaṃ, ke, kena, kahi, kehi.
Ki sasmiṃsu vā nitthiyaṃ.
Anitthiyaṃ kissa ki vā hoti sasmiṃsu-kissa, kassa, kesaṃ, kesānaṃ, kamhā, kasmā, kimhi,
kismiṃ, kamhi, kasmiṃ, kesu-itthiyaṃ-kaādese akārantattā āppaccayo-kā, kā, kāyo iccādi sabbāva-
napuṃsake.
Kimaṃsisu saha napuṃsake.
Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake-kiṃ, kāni, kiṃ, ke, kāni-keneccādi pumeva-
ekasaddo saṅkhyātulyaññā sahāyavacano-atra saṅkhyāsaddo saṃkheyyavāci-yadā saṅkheyya vācī
tadekavacananto aññatra bahuvacanantopi-eko ekā ekamiccādi-sabbasamaṃ tiliṅgesu-ssāssaṃsu
pana-ssamādinā imhi ekissā ekissaṃ-tumha ambhasaddā aliṅgā-tathā ubha katiñci saddā pañcādayo
aṭṭhārasantā ca-tumhasi amhasi.
Tumhassa tuva ṃ tvamamhi ca.

Amhisimhi ca tumhassa savihattissa tuva ṃ tva ṃ honti -tuva ṃ tva ṃ .
Simhi haṃ.
Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti-ahaṃ-yo-tumhe.
Mayamasamāmhassa.
Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ-mayaṃ, asmā, amhe-aṃ-
tuvaṃ. Tvaṃ.
Amhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.
Amhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ-taṃ,
tavaṃ, maṃ, mamaṃ.
Dutiye yomhi vā.
Tumhaamhasaddānaṃ savihattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃ ṅākaṃ vā honti dutiye yomhi-tumhākaṃ
tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, asmā, amhe.
Nāsmāsu tayā mayā.
Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā mayā honti yathākkamaṃ.
Tayātayinaṃ tva vā tassa.
Tumhassa tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā-tvayā, tayā, mayā, tumhehi, tumhebhi. Amhehi,
amhebhi.
Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.
Se tumhaamhasaddānaṃ svibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ-tava
tuyhaṃ mama mayhaṃ.
Naṃsesva samākaṃ mamaṃ.
Naṃsesvamhassa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ-mamaṃ.
Ṅaṃ ṅākaṃ namhi.
Namhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃ ṅākaṃ honti paccekaṃ-tumhaṃ tumhākaṃ
amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ.
Smāmhi tvamhā.
Smāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā-tvamhā tvayātayā mayā.
Smimhi tumhāmhānaṃ tayi mayi.
Smimhi tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayi mayi honti yathākkamaṃ-tvayi tayi mayi,
tumhesu.
Sumhāmhasayāsmā.

Amhassa asm ā hoti v ā sumhi -asm āsu amhesu.
‘‘Apādādo padatekavākye’’ti adhikāro.
Yonaṃ hisvapañcamyā vo no.
Apañcamiyā yonaṃ hisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresa mekavākye ṭhitānaṃ
tumhaambhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vo no honti vā yathākkamaṃ-tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe,
tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ-passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe-diyate vo, diyate
tumhaṃ, diyate no, diyate amhaṃ-dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ,dhanaṃ no, dhanaṃ amhaṃ-kataṃ
vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi.
Te me nā se.
Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ
tumhaamhasaddānaṃ savihattīnaṃ te me vā honti yathākkamaṃ-kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me,
kataṃ mayā-diyate te, dīyate tava, dīyate me, diyate mama-dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me,
dhanaṃ mama.
Nacavāhāhevayoge.
Cavāhaahaevehiyoge tumhaamhasaddānamādesāna honti. Gacchāma tumhe ca, mayañca-
passati tumhe ca, amhe ca-kataṃ tumhehi ca, amhehi ca-diyate tumhañca, amhañca-dhanaṃ
tumhañca, amhañca-kataṃ tayā ca, mayā ca-dīyate tava ca, mama ca-dhanaṃ tava ca mama ca-
vādiyogepyevaṃ ñeyyaṃ-ubha kati saddā bahuvacanattā-‘‘ubhagohi ṭo‘‘ti yonaṃ ṭo-ubho, ubho-
suhisubhasso.
Ubhassa suhisvo hoti-ubhohi ubhohi-
Ubhinnaṃ.
Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti-ubhinnaṃ, ubhosu.
Ṭi katimhā
Katimhāyonaṃṭi hoti-kati,kati,katīhi,katībhi, katinnaṃ katīsu.
Atha saṅkhyāsaddā vuccante.
Ekādayo aṭṭhārasantā saṅkheyyavacanā-vīsatiādayo pana saṅkhyānavacanāca-ekasaddo
sabbādisu vuttova-dvādinamaṭṭhārasantānaṃ bahuvacanantattā ekavacanābhāvo-dvisaddā yomhi.
Yomhi dvinnaṃ duve dve.
Yomhi dvissa savibhattissa duve dve honti paccekaṃ-duve dve, dvīhi dvībhi.
Duvinnaṃ namhi vā.
Namhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā-duvinnaṃ-aññatra.
Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasantaṃ.
Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nukhoti namhi vibhattimhi. Ukārouccāraṇattho-kakāro
antāvayavattho-tena nambhīna dīgho-dvinnaṃ,dvīsu-tisaddā yomhi.

Pume tayo catt āro.
Yomhi savibhattīnaṃ tivatunnaṃ tayo cattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge-tayo, tayo, tīhi,
tībhi.
Ṇṇaṃ ṇṇannaṃ titojjhā.
Jhasaññato tito naṃvacanassa ṇṇaṃ ṇṇannaṃ honti-tiṇṇaṃ tinṇannaṃ,tīsu-itthīyaṃ.
Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ.
Vibhattisahitānaṃ tivatunnaṃ yomhi tisso catasso hontitthiyaṃ yathākkamaṃ-tisso, tisso, tīhi
tībhi.
Namhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.
Namhi ticatunnaṃ tissa catassā hontitthiyaṃ yathākkamaṃ-tissannaṃ, tīsu-napuṃsake.
Tīṇi cattāri napuṃsake.
Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇi cattāri honti napuṃsake-tīṇi tīṇi-sesaṃ
pulliṅgasamaṃ-catu yo.
Caturo vā catussa.
Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge-caturo, caturo-aññatra-cattāro, cattāro-
catūhi catūbhi.
Ṭa pañcādīhi cuddasahi.
Pañcādīhi cuddasahi saṅkhyāhi yonaṃ ṭo hoti-pañca, pañca.
Pañcādīnaṃ cuddasannama.
Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti-ettāpavādoyaṃ-pañcahi pañcabhi, pañcantaṃ
pañcasu-evaṃ chādayo aṭṭhārasantā-eko ca da sa cāti catthasamāse ekena adhikā dasāti tatiyāsamāse
vā kate ‘‘ekatthatāya’’nti vibhattilopo-evamupari ca.
Ekaṭṭhānamā.
Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare.
Ra saṅdhyāto vā.
Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā-saca‘‘pañcamiyaṃ parasse’’ti anuvattamāne
‘‘ādissā‘‘ti dakārasseva hoti-ekā rasa, ekādasa.
Ā saṅkhyāyāsatādo’naññatthe.
Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hotasatādo’naññatthe-dvādasa.
Khā cattāḷīsādo.
Dvissa khā vā hotacattāḷīsādo’naññatthe-bārasa.