Milidaṭīkā

Milida ṭī kā
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
Nirantaraṃ lokahitassa kārakaṃ
Nirantaraṃ lokahitassa desakaṃ,
Nirantaraṃ lokahitassa cintakaṃ
Namāmi vīraṃ naradammasārathiṃ;
Pañhadhammaviduṃ nāthaṃ guyhadhammappakāsakaṃ,
Namassivāna sambuddhaṃ dhammaṃ sādhuguṇampi ca;
Nāgasenamahātheraṃ piṭakattayakovidaṃ,
Vadivā tampi sirasā pañhadhammappakāsakaṃ;
Milidapañhavivaraṇaṃ madhurathappakāsiniṃ,
Racayissaṃ samāsena taṃ suṇātha samāhitā;
1. Tatha pakiṇṇakathavivaraṇaṃ jātakuddharaṇanti dve yevamātikā.
Tatha-
Sambadho ca padañceva padatho padaviggaho
Codanā parihāro’ti chabbidhā athavaṇṇanā’ti;
Vuttattā sambadho tāva veditabbo. So ca yathāvuttājjhāhāravasena duvidho.
Pakiṇṇakathavivaraṇaṃ
Tesu –’milido nāma so rājā …pe… sāgaranti etha ajjhāhārasambadho veditabbo yo’pi milido
rājā bhagavato parinibbānato pañcavassasate atikkante rājakule uppanno so rājā milido nāma.
Sāgalāyaṃ puruttame sāgalanāmake uttamanagare rajjaṃ kārento nāgasenatheraṃ upagañchi
kiṃ viyā?Ti.
Gaṅgāva yatha sāgaranti āha. Yathā gaṅgā vā yamunādīsu aññatarā vā sāgaraṃ upagañchi tathā
upagañchi’ti atho. Va-saddo vetha samuccayatho. Gaṅgā vā’ti vattabbe ākārassa rassattaṃ kavā
gaṅgāva iti vuttaṃ. Uppalaṃva yathodake’ti etha vuttasamuccayatho vāsaddo viya.
Āsajja rājā …pe… vidāḷane’ti etha yathāvuttasambadho veditabbo. So ca suviñeñayyo’va.
Padanti upasagga nipātanāmaākhyātapadavasena catubbidhaṃ. Tesu nāmapadaṃ sāmaññaguṇa-
kittima-opapātika-nāma vasena catubbidhaṃ. Tatha paṭhamakappikamahājanena sammantivā
ṭhapitattā mahāsammato’ti rañño nāmaṃ sāmañañanāmaṃ nāma. Dhammakathiko paṃsukuliko
vinayadharo tepiṭako saddho pasanno’ti evarūpaṃ guṇato āgataṃ nāmaṃ guṇanāmaṃ nāma.
Yampana jātassa kumārassa nāmagahaṇadivase dakkhiṇeyyānaṃ sakkāraṃ kavā samīpe ṭhitā ñātakā
kappevā’ayaṃ amuko nāmā’ti nāmaṃ karonti idaṃ kittima nāmaṃ nāma. Yā pana purimapaññatti
pacchimapaññattiyaṃ patati, purimavohāro pacchimavohāre seyyathidaṃ purimakappe’pi cado
cadoyeva nāma etarahi’pi cado cadoyeva nāma, atīte sūriyo samuddo pathavī pabbatoyeva nāma.
Etarahi’pi pabbato pabbatoyeva nāmāti idaṃ opapātikanāmaṃ nāma, idaṃ nāmacatukkaṃ
abhidhammapariyāyena vuttaṃ. Saddasathe pana nāmanāma-sabbanāma-samāsanāma-taddhitanāma-
kitanāmavasena pañcavidhaṃ vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ idha yathārahaṃ veditabbaṃ. Padatho pana
āsajjā’ti pavā. Ṭhānāṭhānagate’ti kāraṇākāraṇagate.
Puth ū’ti n ānappak āre.

Suttajālasamathitā’ti suttantapiṭakasa ṅkh ātasuttasam ūhena samathitā pathitā, sutta ṃ ā hariv ā
suttathavisodhanavasena suttajālasodhakā
Nayehi cāti abhidhammavinayādīhi nayehi yuttīhi vā.
Paṇidhāyā cāti abhidhammavinayādīhi nayehi yuttīhi vā.
Paṇidhāyāti attano ñāṇaṃ ṭhapento.
Bhāsayivāna mānasanti attano cittaṃ atisayena punappunaṃ pavattāpanavasena hāsevā
Kaṅkhāṭhānavidāḷane’ti kaṅkhāya vicikicchāya vassā kāraṇabhūtānaṃ avijjādikilesānaṃ
dhammānaṃ vidāḷanakāraṇe.
Ayaṃ padatho nāma.
Viggaho pana evaṃ veditabbo?
Yonakasaṅkhātānaṃ milānaṃ ido
Milido.
Sotaṃ patitānaṃ janānaṃ saṃsīdanaṃ rāti ādadātī’ti
Sāgaro, taṃ sāgaraṃ.
Abhidhammavinayesu anupavisanathena ogāḷhā
Abhidhammavinayogāḷhā.
Suttajālassa samathitā
Suttajālasamathitā.
Kaṅkhā ca kaṅkhāṭhānañca kaṅkhāṭhānāni kaṅkhāṭhānānaṃ vidāḷanaṃ
Kaṅkhāṭhānavidāḷanaṃ.
Ayaṃ viggaho.
Imā pañca gāthā kena katā?Ti codanā bhadantabuddhaghosācariyena katā’ti parihāro. Na
kevalaṃ pañaca gāthā’va, therarājavacane’pi aññaṃ pubbāparavacanampi tena vuttaṃ.
Tesu sambadhanaye–
‘Ekakhyāto padaccayo siyā vākyaṃ sakārako’ti ca
‘Yena yassa hi sambadho dūraṭṭhampi ca tassa taṃ,
Athato asamānānaṃ āsannattaṃ akāraṇaṃnti ca;
‘Nānattā sati yā nānā-kriyā hoti yathārahaṃ,
Ekakriyāya channantu nathi kārakatā sadā’;
‘Voh āravisayo saddo ’nekathaparamathato,

Buddhivikappato catho tassatho ’ti pavuccati;
Tīṇī’pi lakkhaṇāni sallakkhevā yathā atho ca sabhāvo ca labbhati, tathā saddappayogo kātabbo.
Saddappayogena hi atthasabhāvā anuvattitabbā, na atthasabhāvehi saddappayogo api ca ācariyā
nānāraṭṭhesu ṭhitā attano attano raṭṭhavohārānurūpena saddappayogassa athaṃ vadanti. Idha
amhākaṃ biṅgaraṭṭhe siliṭṭhavohārānurūpena saddappayogassa atho vattabbo. Yathā vacanaṃ
siliṭṭhaṃ hoti kulaputtānañca hadayaṃ pavisati tathā vattabbo kathaṃ? Yadi paṭhamā kattā hoti,
dutiyā kammaṃ savisesanaṃ paṭhamantakattaṃ vavā kriyāpadaṃ vattabbaṃ. Kriyāpadaṃ vavā
savisesanaṃ dutiyantakammaṃ vattabbaṃ. Yadi savisesanaṃ paṭhamantapadaṃ kammaṃ hoti taṃ
tassa visesanañca vavā tatiyantakattā vattabbo. Taṃ vavā kriyāpadaṃ vattabbanti.
Padatho pana –
‘Athappakāraṇā liṅgā ojaññā (?) Desakālato;
Saddathā vibhajīyanti; Na saddāyeva kevalā’ti ca;
‘Parabhāvapathāpekkhaṃ sa-amādi tu kārakaṃ,
Paccayassa sadhātussa athabhutantu sādhananti ca;
‘Dhātu saddo kriyāvācī paccayo sādhanavācako,
Athassa vācakaṃ liṅgaṃ vibhatti athajotakā;’
Ti ca lakkhaṇāni sallakkhevā ekekapadassa athaviggaho vattabbo.
Pada viggaho pana-
‘Dhāvatho hi siyā hetu -paccayatho siyā phalaṃ,
Dvinnaṃ jānanathañca iti saddo payujjate;
Sabbavākye kriyāsaddo itisaddo ca hoti hi;
Kriyābyuppatti nimittaṃ itisaddena dīpitanti,
Ādīni lakkhaṇāni sallakkhevā vattabbo;
Ayaṃ amhehi vutto saddappayogaathappayogo yojanānaṃ nayo sabbatha upakāro kulaputtehi
uggahetabbo sallakkhetabboyeva.
Ito paraṃ yaṃ athato ca rūpato ca apākaṭaṃ, taṃyeva vaṇṇayissāma.
Suvibhatta-vīthi-caccara-catukka-siṅghāṭakanni suvibhattā rathikāsaṅkhātā vīthi
caccarasaṅkhātā catukkā maggasadhisaṅkhātā siṅghāṭakā ethāti
suvivibhattavīthicaccaracatukkasiṅghāṭaṃ. Vuttañhetaṃ abhidhānappadīpikāyaṃ;
‘‘Racchā ca visikhā vuttā raṭikā vīthi cāpyatha
Vyuho racchā anibbiddhā nibbiddhā tu pathaddhi ca,
Catukkaṃ caccare magga-sadhi-siṅghāṭakambhave’’ti;
Kāsika-koṭumbarakādi -nānāvidhavathāpaṇasampannanti etha mahagghavathaṃ kāsikaṃ
kāsikaraṭṭhe vā uppannaṃ kāsikaṃ. Koṭumbaradese jātaṃ vathaṃ koṭumbaraṃ. Ādisaddena
khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ bhaṅganti. Dhavalavathāni ca khomassa
anulomabhutaṃ dukulaṃ koseyyassa anulomabhutāni pattunnapaṭṭa-somāra-cīnaja vathāni ca
saṅgaṇhāti. Vuttañhetaṃ khuddakasikkhāgathe?
Duk ūlañceva pattunna -patta ṃ som ārac īnaja ṃ iddhija ṃ devadinnañca tassa tass ānulomakanti.

Tassa ṭīkāyañca ’vākamayattā dukulā sāṇ assa anulomakehi katasuttamayattā pattu ṇṇ apa ṭṭa-
somāracīnavathāni koseyyassa anulomāni iddhijadevadinnavathāni channaṃ vathānaṃ anulomāni
tesaṃ aññataramayattā’ti vuttaṃ.
Tatha milidapañho lakkhaṇapañho vimaticchedanapañho’ti duvidho’ti etha dhammānaṃ
lakkhaṇapucchanavasena pavatto pañho lakkhaṇapañehā.Dhammānaṃ lakkhaṇapañho’ti kathaci
likhitaṃ. Ṭhānuppantikapaṭihāno’ti tasmiṃ tasmiṃ gambhīrathavicāraṇakāle kattabbakiccasaṅkhāte
ṭhāne uppatti uppajjanaṃ ṭhānuppatti sā assa athiti ṭhānuppattikaṃ. Ārammaṇe paṭibhātīti
paṭibhānaṃ, ñāṇaṃ. Ṭhānuppattikaṃ paṭibhānaṃ yassa so ṭhānuppattikapaṭibhāno.
Paṭibalo atītānāgatapaccuppannānanti etha athānaṃ jānitunti pāṭhaseso kātabbo soyeva vā
pāṭho. Tatha ahaṃ atītabhave dinnadāno rakkhitasīlo bhāvitabhāvano katakalyāṇo idāni
ñāṇasampanno dhanavā yasavā’ti atītathaṃ jānituṃ paṭibalo idāni mayā dānādi puññaṃ kattabbaṃ
sampatti bhavato. Sampatti bhave uppajjivā sukhī huvā parinibbāyissāmī’ti. Evaṃ
paccuppannaanāgatathe jānituṃ paṭibalo nāma.
Samantayogavidhānakiriyānaṃ karaṇakāle’ti yuñjitabbo yogo. Samantato sabbato sabbakāle
yogo sabbakālesu sabbakattabbakammānaṃ vidahanaṃ vidhānaṃ nāma. Idañcidañca karissāmi,
imasmiṃ kate idaṃ bhavissatī’ti pubbabhāge upāyena kattabbavidhānaṃ kiriyā nāma
karaṇakāleyeva labbhati. Pubbabhāge ca karaṇakāle ca nisammakārīti adhippāyo.
Seyyathīdanti yāni sathāni tena uggahitāni tāni seyyathidaṃ vibhajissāmīti atho anekathato
mahanidānasuttavaṇṇanāyañca evamevatho vutto’ seyyathidaṃ katamānī’ti keci vadanti.
Taṃ’katame pañcupādānakkhadhā? Seyyathidaṃ? Rūpūpādānakkhadho’tiādinā nayena sameti. Tesu
ca ekūnavīsatisathesu.
Sutīti etha suyyate dhammo etāyāti suti, vedo.
Sammutīti saddagantho. Sesā saṅkhyādayopi ca kattuyonakattā bāhira sathesu yadi dissanti te
sugahetabbā yevāti.
Bhattavissaggakaraṇathāyāti bhattakiccakaraṇathāya.
Sakiṃ evaṃ cakkhuṃ udapādīti atītabhave tīsu vedesu paricayasatiñāṇabalena sakimeva
ekuggahaṇavārameva cakkhu veduggahañāṇacakkhu udapādi. Bahutaraṃ avacāpevā ekavārameva
vadāpevā dhāretuṃ asakkontassa ñāṇacakkhu udapādīti adhippāyo.
Ācariyassa anuyogaṃ davā’ti’ācariya, tumhehi yaṃ yaṃ icchatha, taṃ taṃ maṃ pucchatha,
ahaṃ vissajessāmi. Byākātuṃ asakkontassa me ācikkhathā’ti ācariyassa attano anuyogaṃ
anuyuñjanaṃ codanaṃ davā. Ekacco hi anuyogaṃ dātuṃ sakkoti byākātuṃ pana na sakkoti.
Nāgasenadārako pana tadubhayampi kātuṃ sakkotiyeva.
Dhammacakkhuṃ udapādīti’yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ
nirodhadhammantidhammacakkhu sotāpattimaggañāṇaṃ nibbānārammaṇaṃ huvā evaṃ
uppajjanākārena udapādiyaṃ kiñci saṅkhataṃ dhammajātaṃ samudayadhammaṃ
uppajjanasabhāvaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammaṃ, sabbaṃ taṃ dhammajātaṃ nirujjhanasabhāvaṃ
aniccaṃ khayavayadhammanti udapādi. Kasmā nibbānārammaṇaṃyeva maggañāṇameva udapādī?
Ti. Tappaṭicchādakamohadhakāraṃ viddhaṃsevā uppannattā.
(Dosinā) dositāti vattabbe takārassa takāraṃ kavā dosinā’ti vuttaṃ.
Rathaṃ āruyhā’ti etha sāmikaṃ ramayatīti ratho’ti viggaho kātabbo.
Rājaratho nāma sabbaratanavicitto icchitabbo.

(Vayaha ṃ) vahantī eten āti vayaha ṃ uparima ṇḍ apasadisapadaracchannasabbam ālāgu ṇṭhima ṃ
vā chādevāti aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena katasakaṭaṃ vayhaṃ nāma.
Sadamānikā’ti ubhosu passesu suvaṇṇarajatādimayā gopānasiyo davā garuḷapakkhakanayena
sadamānikā’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena kato yānaviseso vayhādidvayaṃ cekathāya idhānītaṃ
Tithakaro’ti’uggaho savaṇaṃ pucchā kathanaṃ dhāraṇaṃ iti pañcadhammavaseneva tithavāso
pavuccatī’ti evaṃ vutte tithavāse patiṭṭhāya pare ca patiṭṭhāpevā piṭakattayatithachekakaraṇena
dhammatithaṅkaro.
Nipuṇo’ti badhādīsu upajānanasamatho.
Visārado’ti parisāsu bhayarahito.
Sāmayiko’ti desajabhāsāsaṅkhātasamayakusalo sakasamayasamayantaracchekañāṇavanto.
Paṭibhāṇo’ti kalyāṇavākya saṅkhyātapaṭibhāṇavanto.
Medhāvīti dhammojapaññāya medhāvī. Dhammojapaññā nāya ñānagato paṇḍito’kiṃ sutaṃ kiṃ
vā suṇāmi, kiṃ kusalaṃ gavesinti’ yāya vicāreti sā dhammojapaññā nāma.
Āyasmāpi kho nāgaseno paṭisammodi…pe… ārādhesiti yeneva sammodaniyavacanena thero
rañeñā milidassa cittaṃ ārādhesi tosesi teneva sammodanīyavacanena raññā saddhiṃ paṭisammodīti
yojanā.
Ñāyāmīti ñāto pākaṭo homi.
Api ca kho mahārāja …pe… nāgaseno’ti yaṃ idaṃnāgaseno’ti nāmaṃ esā saṅkhā samaññā
paññatti vohāro nāmamattaṃ hotīti yojanā.
(Saṅkhā) etha ca saṅkhāyatīti saṅkhā. Saṅkathiyatīti atho kinti saṅkathiyati? Parassāti attā’ti
bhavo’ti poso’ti puggalo’ti naro’ti māṇavo’ti tisso’ti datto’ti mañcapīṭhaṃ bhisibimbo hananti vihāro
pariveṇaṃ dvāraṃ vātapānanti. Evaṃ anekehi ākārehi saṅkathīyatiti saṅkhā.
Samaññā sammā ñāyatīti kinti ñāyatī?Ti. Ahanti mamanti…pe… dvāraṃ vātapānanti sammā
ñāyatīti samaññā.
(Paññatti) paññāpīyatīti paññatti.
(Vohāro). Kinti paññāpīyatīti…pe… voharīyatīti vohāro. Kinni voharīyatiti. Ahanti mamanti…
pe… dvāraṃ vātapātanti voharīyatīti vohāro. Imehi catuhi saṅkhāādīhi padehī nāmapaññattiyeva
adhippetā nāmamattanti dassanato.
Sace vaṃ mahārāja paṇḍitavādā sallapissasīti vaṃ sace mayā saddhiṃ paṇḍitānaṃ sallāpena.
Āveṭhanampi kayirati nibbeṭhanampi kayiratī’ti pañhapūcchanavasena veṭhanaṃ paṇḍitehi
kayirati pañhavissajjanavasena veṭhanaṃ paṇḍitehi kayirati pañhavissajjanavasena nibbeṭhanampi
kayirati.
Niggaho’pi kayiratī’ti nāgasenathero musābhaṇatītiādinā niggahanayena aññapaṇḍitānaṃ
niggahaṇavacanaṃ aññapaṇḍitehi kayirati. Api ca kathāvathuppakaraṇe āgato sabbaniggaho
niggahoyeva.
Paṭikkamampī’ti vaṃ mahārāja’rājā milido jambudīpe aggarājā kasmā musā bhaṇasī’tiādinā

pa ṭikkamampi kayirati.
Viseso ‘pīti’sampannaṃ munino cittaṃ, ‘kammanā byattattena ca vijjācaraṇasampannaṃ
dhammagatānaṃ pasaṃsatī’tiādinā guṇapasaṃsanasaṅkhāta viseso. Idha pana kallo’si bhante’tiādi
paṭiggahaṇaviseso’ti’sampannaṃ munino cittaṃ…pe… dhammagatānaṃ anumodasī’tiādinā
guṇapasaṃsanasaṅkhāto paṭiggahaṇaviseso. Idha pana sādhu kho vaṃ mahārāja rathaṃ jānāsī’tiādi.
Ekaṃ vathuṃ paṭijānantīti kalyāṇamaṇiādikaṃ aññataraṃ ekaṃ vathuṃ kalyāṇaṃ vā athi nathiti
paṭijānanti paṭhamadivase tayo pañhā raññā pucchitā nāmapaññattipañho sattavassikapañho
vīmaṃsanapañho.
Bhante nāgasena pucchissāmīti …pe… kimpana mahārāja tayā pucchitanti tatiyo
vīmaṃsanapañho ṭhānuppattikapaṭihānajānanathāya vīmaṃsanavasena pucchitattā vimaṃsanapañho
nāma. Tatha’pucchito me bhante’ti idaṃ raññā attanā heṭṭhā pucchite dve pañhe sadhāya vuttaṃ.
Vissajjitaṃ me’ti idampi therena attanā heṭṭhā vissajjite dve pañhe sadhāya vuttaṃ.
Nāgaseno nāgaseno’ti sajjhāyaṃ karonto pakkāmīti raññā nāgasenathere bahumānagāravo
kato’ti dīpetuṃ buddhaghosācariyena vuttaṃ agāravo hi puggalo garuṭṭhāniyaṃ puggalaṃ disvāpi
suvāpi jānivāpi apassanto asuṇanto ajānanto viya hotīti. Tatrāyaṃ vacanatho? Āguṃ pāpaṃ na
karotīti nāgo. Senti sayanti etena vādapaccathikā janāti seno nāgo ca so seno cāti nāgaseno
sāmaññādīsu catusu nāmesu idaṃ kittimanāmaṃ.
Suṭṭhu thero ababhanumodīti’sādhu suṭṭhu’ti vacanena. Antarāmagge pucchito
anathakālapañho.
Katametha nāgaseno’ti katamo dhammo etasmiṃ vacane nāgaseno nāma hotīti pucchi.
Jīvo’ti jīvabhuto vāyo.
Assāsapassāsā nāmete kāyasaṅkhāro’ti thero abhidhammakathaṃ akāsīti iminā anantakāyassa
ete anto-pavisana-bahi-nikkhamatavātā assāsapassasā nāma karajakāyena abhisaṅkharīyanti, tasmā
kāyasaṅkhārā ca honti, teneva jīvena nāgaseno nāgaseno’ti iminā nāmamattaṃ gaṇhāti na puggalo
jīvo gahetabbo’ti thero abhidhammakathaṃ akāsi.
Upāsakattaṃ pavedesī’ti attasanniyyātanena sissabhāvūpagamanena paṇipātena samādānenāti
catusu saraṇagamanūpāyesu samādānena ratanattayassa ca therassa ca upāsakabhāvaṃ, buddhaṃ
saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmi, tañca saraṇaṃ
gacchāmi, upāsakaṃ maṃ dhārehi ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gatanti.
Anantakāyapañho catutho.
Kimhi hoti kathāsallāpo’ti kimhi kāraṇe nimittabhute kathāsallāpo hoti. Kimpayojano
kathāsallāpo’ti adhippāyo idaṃ rañañā kimathāya vuttaṃ? Anuyogadānathāya ceva pucchanassa
okāsadāpanathāya cāti ñātabbaṃ.
Athena mayaṃ mahārāja athikā athena hotu kathāsallapo’ti iminā thero rañño anuyogañceva
okāsañca deti tatha athenā’ti.
’Atho payojano saddā’bhidheyya vuddhiyaṃ dhane,
Vathamhi kāraṇe nāse hite pacchimapabbate’ti;
Evaṃ vuttesu athesu idha payojanañca hitañca labbhati. Tesu lokiyalokuttaraphalaṃ payojanaṃ
nāma, sāsanavuddhi vā. Yathicchitaphalanipphādāno hinoti pavattatīti hitaṃ.
Dānas īlādilokiyalokuttarak āra ṇaṃ.

Kint ī’ti kimhi asa ṅkhatadh ātusa ṅkh āte nibb āne phalasa ṅkh āte nibb āne ida ṃ
paccuppannadukkhaṃ nirujjheyya.
Anupādāparinibbānanti arahattaphalasaṅkhātaṃ anupādāparinibbānaṃ. Nibbānañhi duvidhaṃ
apaccayaparinibbānaṃ anupādāparinibbānanti. Tesu avijjādipaccayarahitattā asaṅkhatadhātu
apaccaya-parinibbānaṃ nāma. Kilesasaṅkhata-parinibbānasaṅkhātaṃ upādāna rahitattā
arahattaphalaṃ anupādāparinibbānaṃ nāma.
Rājābhinītā’ti rājūhi pīḷitā rājabhītā vā.
Iṇaṭṭā’ti iṇena pīḷitā.
Kallo’sīti byākaraṇa ñāṇena cheko’si, aṅguttaraṭīkāyaṃ’ byākaraṇe samatho’. Paṭibalo’tipi
vattuṃ vaṭṭati yevāti.
Pabbajjāpañho pañcamo.
Sopādāno’ti sakileso.
Paṭisadahanapañho chaṭṭho.
Yoniso manasikārenāti aniccaṃ dukkhanti upāyena pathena sāraṇalakkhaṇena
ārammaṇapaṭipādakamanasikārena.
Manasikārapañho sattamo.
Ussahanalakkhaṇe’ti sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanavasena ussahanalakkhaṇe
gaṇhanalakkhaṇe vā.
Manasikāralakkhaṇapañho aṭṭhamo.
Yo sīlakkhadho varapātimokkhiyo’ti yo pātimokkhasīlasaṃvarasaṅkhāto buddhuppādeyeva
uppanno sīlaguṇo sayaṃ patiṭṭhāti iduyādīnaṃ ekadasannaṃ kusaladhammānaṃ nissayākārena
nissayapaccayo ceva balavakāraṇaṭṭhena upanissayo ca pathavī iva sattānaṃ patiṭṭhā.
Sīlapatiṭṭhānalakkhaṇapañho navamo.
Aññesaṃ cittaṃ vimuttaṃ passivā’ti aññesaṃ ariyānaṃ sotāpattiphalādike phale visesena
adhimuttaṃ pakkhadantaṃ ñāṇacakkhunā passivā.
Saddhālakkhaṇapañho dasamo.
Sabbe kusalā dhammā’ti sabbe lokiyakusaladhammā uppannā na parihāyanti.
Vīriyalakkhaṇapañho ekādasamo.
Apilāpanalakkhaṇo’ti ārammaṇe anupavisanaṭṭhena ogāhanalakkhaṇo sappaṭibhāgadhammo’ti
paṭibhāgena paccathikena saha vattantīti sappaṭibhāgā sukko ca kaṇhapaṭibhāgena sappaṭibhāgo.
Kaṇhasukkasappaṭibhāge’ti īdisapāṭho yadi athi sudaroyeva.
Apilāpetīti anupavisanaṭṭhena ogāhati.
Hit āhit āna ṃ dhamm āna ṃ gatiyo ’ti kusal ākusal āna ṃ dhamm āna ṃ iṭṭ hāni ṭṭ ha -vip ākad ānabh āva -

sa ṃkh āta -nipphattiyo.
Sabbathakanti sabbakicce niyuttaṃ sabbalīnudhaccesu icchitabbaṃ vā.
Satilakkhaṇapañho dvādasamo.
Tappamukhā’vāti rājappadhānā iva.
Samādhipañho terasamo.
Yo uppajjati so eva so’ti yo pathaviphassādiparamathadhammo uppajjati, so
uppannapubbadhammo eva.
Paññālakkhaṇapañho cuddasamo.
Nānā-ekakiccakaraṇapañho paṇṇarasamo.
Paṇṇarasapañhavanto paṭhamavaggo samatto.
Vaṃ pana bhante evaṃ vutte kiṃ vadeyyāsī’ti yadā vaṃ daharo taruṇo mado uttānaseyyako
ahosi soyeva vaṃ etarahi mahanto’ti imasmiṃ vacane mayā ca kenavidha pucchanavasena vutte vaṃ
kiṃ vadeyyāsīti yojanā.
Dutiyavagge pana dhammasantatipañho paṭhamo.
Na paṭisadahanajānanapañho dutiyo.
Sakiccayanti attano visayobhāsanakiccaṃ.
Ālimpanaṃ vijjhāpetunti aggiṃ nibbāpetuṃ
Paññānirujjhanapañho tatiyo.
Nibbisaṃ bhatako yathā’ti yathā bhatako bhatakakammaṃ kavā lakkhaṃ nibbisaṃ nibbisanto
labhanto dukkhaṃ jīvituṃ nābhinadati maraṇañca nābhinadati maraṇakālaṃ āgameti, evamevāhaṃ
kālaṃ maraṇakālaṃ paṭikaṅkhāmi āgamemīti adhippāyo.
Parīnibbānapañho catutho.
Yadi kusalā na dukkhā’ti sukhā vedanā kusalā yadi siyā sā kusalā vedanā na dukkhabhūtā.Yadi
siyā sā kusalā na hoti. Kusalaṃ dukkhanti na upapajjatī’ti kusalaṃ dukkhabhutanti vacanaṃ na
upapajjatīti vattuṃ na yujjati. Kusalaṃ dukkhaṃ na. Aññamaññapaccanīkattā’ti rañño adhippāyo.
Sabhāvo pana evaṃ na hoti. Kusalā hi sukhā vedanā saṅkhāradukkhena vipariṇāmadukkhena’pi
dukkhā. Nekkhammanissitadomanassasaṅkhātadukkhā’pi anavajjaṭṭhena kusalā siyāti thero pana
mayi rājānaṃ ayoguḷahimapiṇḍapañhaṃ pucchante taṃ rājā micchā byākarissati. Tasmiṃ dosaṃ
āropessāmi. Rājā taṃ micchā byākarissati. Tasmiṃ dosaṃ āropessāmi. Rājā taṃ harituṃ asakkonto
maṃ athajappanaṃ yācissati. Atha rājātaṃ sabhāvathaṃ saññāpessāmīti manvā taṃ kimmaññasi
mahārājā’tiādimāha. Kinnu kho mahārāja ubho’pi te daheyyunti imasmiṃ pucchāvacane therena
vutte rājā sītuṇhasamaññātā tejodhātu’ti sutattā sītahimapiṇḍassa kharakhādanabhāvañca sadhāya
dhātunaṃ ussadabhāvajānanañāṇato virujjhivā’āma bhante ubho’pi te daheyyunti
viruddhapaṭivacanaṃ adāsi.
Na hi bhante ’ti rañño avaj ānanapa ṭikkhapana ṃ.

Aj ānāhi niggahanti theravacana ṃ. Yasm ā te purim āya ’āmā’ti pa ṭiññ āya pacchim ā’na hi
bhante’ti paṭiññā pacchimāya ca purimā na sadhiyatī. Tasmā vaṃ niggahaṃ patto. Vaṃ niggahaṃ
dosaṃ aparādhaṃ sampiṭicchāhī’ti atho. Idāni ubhinnaṃ tattābhāvadassanavasena ubhinnaṃ
sītalābhāvadassanavasena ca taṃ niggahaṃ pākaṭaṃ karonto yadi tattaṃ dahatī’tiādimāha.
Tatha– ‘yadi tattaṃ dahatī’ti sace ubhinnaṃ tattatā dahati. Yadi tattaṃ dahatī’ti ca
ṭhapanavacanaṃ.
Na ca te ubho’ti dosāropanavacanaṃ.
Tena na uppajjatī’ti tena tasmiṃ ubhinnaṃ uṇhabhāvakāraṇā ubho’pete dahanti’ti vacanaṃ
tattabhāvassa dahane na upapajjati, na yujjati.
Yadi sītalaṃ dahatīti sace ubhinnaṃ sītalabhāvo dahati tena na upapajjatī’ti tasmā kāraṇā
ubhinnaṃ sītalābhāvakāraṇā ubho’pi te dahanti’ti vacanaṃ sītalabhāvassa dahanena na upapajjatī’ti
vattuṃ na yujjati puna taṃ dosaṃ pākaṭataraṃ karonto thero kissa pana te mahārāja ubho’pi
dahantitiādimāha.
(Kissa)tatha-kissāti kena kāraṇena ubhopi te dahantīti.
Tena na upapajjatīti kena tasmā kāraṇā ekassa uṇhassa ekassa sītalassa bhāvakāraṇā ubhopi te
dahantī’ti tayā vuttavacanaṃ na upapajjati na vaṭṭati. Ubhopi te dahantīti vuttaṃ, ayuttampi tayā
vuttameva. Kusalaṃ dukkhanti vattuṃ vuttameva kusalaṃ dukkhanti na upapajjatīti idaṃ vaṃ
kasmā vadasi? Vattuṃ yuttavacanaṃ na yujjatīti vadasi vattuṃ ayuttavacanaṃ yujjatīti vadasīti
therassa vacanena attano vāde dosaṃ passanto taṃ pariharituṃ asakkonto nīvamano theraṃ
athajappanaṃ yācanto’nāhaṃ paṭibalo’tiādimāha.
Tayā vādināti yuttamathagambhīravicittapaṭibhānavādinā
Sādhū athaṃ jappehī tī sādhu yācāmi. Sukhā vedanā kusalāti vā akusalā abyākatāti vā imassa
mayā pucchitavacanassa athaṃ jappehi desehi athenāhaṃ athiko, kiṃ vivādenāti adhippāyo.
Gehanissitānīti gehasadisakāmaguṇanissitāni tamārabbha pavattānīti atho.
Nekkhammanissītānī’ti.
Etha
‘Pabbajjā paṭhamaṃ dhānaṃ nibbānañca vipassanā
Sabbepi kusalā dhammā nekkhammanti pavuccatī’ti,
Vuttanekkhammesu nibbānavipassanākusaladhammasaṅkhāte;
Nekkhamme nissitāni.
Sukhavedanāpañho pañcamo.
So ca aññapañhehi gambhīrataro, kulaputtehi mayā vuttaathamattena santosaṃ kavā attano
paññānubhāvena ca punappunaṃ cintevā pubbāparaṃ sallakkhevā yo mayā vuttaathato yuttaro so
atho gahetabbo yevāti.
Nāmarūpanti nāmakaraṇaṭṭhena namanaṭṭhena cattāro arūpino khadhā nāmaṃ. Idha
vipākanāmaṃ adhippetaṃ sītādīhi ruppanaṭṭhena rūpaṃ nippariyāyato
channavutirūpakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ nipphannarūpaṃ pariyāyato dasavidhā anipphannarūpañca
cakkhusotagh ānajivh ākāyabh āvavathudasakasa ṅkh ātā satta dasak ā, citta utu -āhārajaa ṭṭ hak ā tayo,

cittaja utujasaddavasena dve sadd ā’ti channavutir ūpako ṭṭ hāsā. Idha pana kammajar ūpa ṃ
adhippetaṃ.
Tena kammena aññaṃ nāmarūpaṃ paṭisadahatīti tena kusalākusalakammena aññaṃ
nāmarūpaṃ aññaṃ anāgatanāmarūpaṃ sugatiduggatipariyāpannaṃ iminā paccuppannanāmarūpena
saddhiṃ paṭisadahati.
Purimaṃ bhante ambabījaṃ bhūtaṃ mūlakāraṇabhūtaṃ apaccakkhāya avijahivā nibbattena
pacchimena ambena puriso daṇaḍappatto bhaveyyāti yojanā.
Nāmarūpapaṭisadahanapañehā chaṭṭho.
Sattopamāpatimaṇaḍito.
Adhikāranti mahantaṃ pūjāsakkāraṃ. Ayaṃ sattamopañho puna pucchate. Upamaṃ
sotukāmatāvasena puna pucchito’ti ñātabbaṃ.
Punapaṭisadahanapañho sattamo.
Nāmarūpapañho aṭṭhamo.
Addhāpañho navamo.
Navapañhavanto dutiyo vaggo.
Tatiyavagge addhāmulapucchanapañho paṭhamo.
Pathaviyā cakkaṃalikhivā’ti bhamacakkaṃ punappunaṃ parivattanavasena ā bhuso likhivā.
Pubbākoṭi napaññāyana pañho dutiyo.
Khadhā ca dukkhassa bījātīti paṭisadhibhutā badhā kevalassa sakalassa pavattidukkharāsissa
mulakāraṇabhāvena bījāni evaṃ khaṇakoṭisaṅkhātapaṭisadhibadhato pavatti dukkhavaḍḍhanaṃ
sakkā kātunti adhippāyo.
Koṭivaḍḍhanapañho tatiyo.
Cakkhusmiñca kho mahārāja sati rūpesu ca cakkhuviññāṇaṃ hotīti etha
abhidhammāvatāraṭīkāpariyāyena ekato sahajātesu bahūsu cakkhuppasādesu yaṃ cakkhu visaditaṃ
taṃ cakkhuviññāṇassa nissayapaccayo. Cakkhusmiñcāti ekavacanadassanato. Rūpesu cā’ti
bahuvacanassa dassanato pana bahūnipi rūpāni cakkhuviññāṇassa purejātapaccayo paccayabhāva.
Visesa-sabhāvatoti daṭṭhabbo.
Athi-keci-sañjānanapañho catutho.
Bhavantāyeva kho mahārāja saṅkhārā jāyantiti etha antappaccayo atīte hoti. Atīte bhūtā’ti atho.
Ayañca gāthā’ti sadisagāthā. Ahuvā sambhotīti ca gāthā khaṇikagāthā’ti daṭṭhabbaṃ. Evañhi
pubbāparaṃ sameti.
(Uttarāraṇi) araṇisahitekantakiccakaro daṇḍo uttarāraṇi nāma.
Bhavantaj āyanapañho sattopam āsahito pañcamo.

Vedagupañho cha ṭṭ ho.
Cakkhuviññāṇādipañho sattamo.
Phusanalakkhaṇo’ti cittārammaṇaphusanalakkhaṇo. Yathā cakkhu’ti etha cakkhuppasādo’pi
cakkhuviññāṇampi labbhati.
Saṅghaṭṭanaraso’ti imesaṃ vathārammaṇānaṃ saṅghaṭṭanaraso sampatti etassā ta atho labbhati.
Yadā cakkhuviññāṇampi labbhati. Tadā cittārammaṇasaṅghaṭṭanaraso kiccaṃ etasseti atho labbhati.
Saṅghaṭṭanaraso’ti ca pañcadvārikaphasse labbhati. Na manodvārikaphasse’ti ayamidiso atho
atthasāliniyaṃ vutto yevā’ti.
Phusanalakkhaṇapañho aṭṭhamo.
Vedanālakkhaṇapañho navamo.
Saññālakkhaṇapañho dasamo.
Cetanālakkhaṇapañho ekādasamo.
Viññāṇalakkhaṇapañho dvādasamo.
Vaḍḍhakī suparikammakataṃ dāruṃ sadhismiṃ appetīti vaḍḍhakī jano suṭṭhuparikammakataṃ
dāruṃ sadhismiṃ appeti pāpeti paveseti.
Vitakkalakkhaṇapañho terasamo.
Vicāralakkhaṇapañho cuddasamo.
Cuddasapañhavanto tatiyavaggo samatto. Vinibbhujivā vinibabhujivā’ti aññamaññāto visuṃ
visuṃ kavā vibhajivā vibhajivā.
Vaggato atirekapaṭhamapañho vibhajjapañho paṭhamo.
Nanu loṇameva āharitabbanti sakaṭehi suddhaloṇameva balivaddehi āharitabbaṃ.
Na sakkā mahārāja loṇameva āharitunti pāṭhena bhavitabbanti nakāro pothake dissati.
Loṇapañho dutiyo, rañño dhammalakkhaṇesu daḷhapatiṭṭhāpanathaṃ therena paṭhamaṃ vutto.
Ettāvatā tecattāḷīsa pañhā samattā.
Catuthavagge nānākammehi mahārāja nibbattāni na ekena kammenā’ti āpāyikasattānaṃ
pañcāyatanāni nānāakusalakammehi nibbattāni sugatipariyāpannasattānaṃ pañcāyatanāni
nānākusalakammehi ekena kammena ekena paṭisadhijanakakammeneva nibbattāni.
Abhidhammāvatāraṭīkāyaṃ paṭisadhikkhaṇe mahaggatacetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena
paccayo’ti vacanena paṭisadhikkhaṇe vijjamānānaṃ sabbesaṃyeva kaṭattārūpānaṃ kammapaccayo
hotīti viññāyati. Nānācetanāhi tadā idriyuppattiyaṃ sati atiparittena ca mahaggatena ca kammena
nibbattaṃ kaṭattārūpaṃ āpajjeyya, na cekā paṭisadhi anekammanibbattā hotī’ti.’Saddhiṃ ekena
kammena anekidirayuppatti hotī’ti vuttaṃ. Vicārevā yaṃ yuttataraṃ taṃ gahetabbaṃ. Tatrāyaṃ
vicāraṇākāro?
Mahaggatasattānaṃ idriyāni ekena paṭisadhijanakakammena nibbattāni. Nāgasenathero pana
arah ā kh īṇā savo buddhamataññu tassa adhipp āyānur ūpena k āmāvacarakasatt āna ṃ nānākammehi

nibbatt īti gahetabba ṃ.
Nānākammanibbattāyatanapañho paṭhamo.
Mahākulīnatāti uccakulīnatā. Soyeva vā pāṭho. Ābādha-vaṇṇa-sukkha-bhoga-kulīnaṃ paññakā
ete cuddasa pañhā’pi subhasutte pakāsitā’ti ayaṃ gāthā sukhavācuggatakaraṇathaṃ porāṇehi vuttā.
Manussanānābhāvapañho dutiyo.
Kiṃ paṭigacceva vāyamitenā’ti pubbe vāyāmena saha pavattakammena vāyāmakaraṇena kiṃ
payojanaṃ athi?
Akiccakaro’ti etha yathicchitaphalasaṅkhātaṃ kiccaṃ na karotīti akiccakaro. Ayañca
ayuttasamāso. Saddhaṃ matakabhojanaṃ na bhuñjatīti asaddhabhojitiādiko viyā’ti.
Bubhukkhito’ti budhābhibhūto.
Paṭigaccakiccakaraṇapañho tatiyo.
Paccamānā’ti nirayaggīnā ḍayhamānā.
So na tāva kālaṃ karotīti tāva tattakaṃ so nerayikasatto kālaṃ maraṇaṃ na karoti.
Kammādhikatenā’ti pubbe adhikatena kammena mūlakāraṇabhutena.
Navilīyanapañho catutho.
Ākāsa-udaka-pathavidhāraṇapañho pañcamo.
Ajjhosāyā’ti taṇhāya gilivā pariniṭṭhapevā.
Nirodhanibbānapañho chaṭṭho.
Abhiññeyye dhamme’ti abhivisiṭṭhena catusaccañāṇena jānitabbe dhamme, catusaccadhamme.
Nibb ānalabhanapañhā sattamo.
Nibb ānajānanapañho aṭṭhamo.
Aṭṭhapañhavanto catutho vaggo.
Pañcamavagge nathibuddhapañho paṭhamo.
Buddhānuttarapañho dutiyo.
Sakkā jānituṃ buddho anuttaro’ti idaṃ raññā’bhagavā buddho anuttaro’ti theraṃ pubbe
pucchitaṃ. Puna kasmā vuttaṃ? Pubbapañho therassa vijānanaṃ sadhāya pucchitaṃ pucchāpañho
sabbapañho therassa vijānanaṃ sadhāya pucchitaṃ. Pucchāpañho sabbapaṇḍitānaṃ jānanaṃ
sadhāya pucchito’ti viññātabbaṃ.
Sakkā buddhānuttarapañho tatiyo.
Buddhanettīyā’ti nibbānaṃ neti etāya sadevake loke’ti netti, suttantābhidhammapāli.
(Buddhapaññatti) paññāyapīyati etāya bhagavato āṇā’ti paññatti. Buddhassa paññatti

buddhapaññatti, vinayap āli.
Yāvajīvaṃ sāvakehi vattitabbanti idaṃ therena’āma mahārāja dhammo mayā diṭṭho’ti
avissajjevā kasmā vuttaṃ? Rājā therassa dhammadassanabhāvaṃ paccakkhato ñavā
vicitrapaṭibhānaṃ sotukāmo pucchati, na jānanathāya thero tassa ajjhāsayaṃ ñavā evamāha.
Adiṭṭhadhammo hi buddhanettiyā buddhapaññattiyā yāvajīvaṃ vattituṃ sakkoti.
Dhammadiṭṭhapañho catutho.
Navasa ṅkamatipañho pañcamo.
Vedagu upalabbhatīti ayampañho pubbe ca pucchito. Kasmā puna pucchito? Pubbapañho
jīvavedaguṃ sadhāya pucchito. Ayaṃ’ye brāhmaṇā vedagu’tiādinā vuttaṃ puggalavedaguṃ sadhāya
pucchito. Save thero’na upalabbhatī’ti byākarissati, tassa vāde dosaṃ āropetukāmatāya pucchati.
Thero pana vijjamānena avijjamānapaññattiṃ sadhāya’paramathena kho mahārāja vedagu na
upalabbhatī’ti āha. Paramathena na upalabbhati, vohārato upalabbhatī’ti therassa adhippāyo.
Puggalavedagupañho chaṭṭho.
Na kho-pe tena ropitāniti tāni ambāni avahāriyāni tāni ambāni purisena avaharitāni tena
sāmikapurisena ropitāni ropitaambabhutāni na hontiti atho
Imamhākāya pañhosattamo.
Kuhintipañho aṭṭhamo.
Upapajjati-jānāti pañho navamo.
Athibuddhapañho dasamo.
Dasapañhasahito pañcamo vaggo.
Samantato paggharatīti ayaṃ kho guthamuttādīhi asucivathūhi samantato paggharāpeti.
Chaṭṭhavagge kāyaappiyapañho paṭhamo.
Sampattakālapañho dutiyo.
Dvattiṃsa…pe…parirañjito’ti etha dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasarūpaṃ bahusu suttesu
āgataṃ. Taṃ pākaṭaṃ asītyanubañjanasurūpaṃ na pākaṭaṃ jinālaṅkāraṭīkāyaṃyeva āgataṃ. Tasmā
taṃ dassayissāma. Katamāni asītyānubyañjananāni? Citaṅgulitā, anupubbaṅgulitā, vaṭṭaṅgulitā,
tambanakhatā, tuṅganakhatā, siniddhanakhatā, niguḷhagopphakatā, samapādatā,
gajasamānakkamanatā, sīhasamānakkamanatā, haṃsasamānakkamanatā, usabhasamānakkamanatā,
dakkhiṇāvaṭṭagattatā, samantatocārujāṇumaṇaḍalatā, paripuṇṇa purisabyañjanatā, acchiddanābhitā,
gambhīranābhitā, dakkhiṇāvaṭṭanābhitā, suvaṇṇakadalurutā, erāvaṇakarasadisabhujatā,
anupubbagattatā, maṭṭhakagattatā, sucigattatā, suvibhattagattatā, anussannānussannasabbagattatā,
alīnagattatā, tilakādivirahitagattatā, anupubbaruciragattatā, visuddhagattatā,
koṭisahassahathibaladhara gattatā, tuṅganāsatā, susaṇṭhānanāsatā, rattadvijamaṃsatā,
susukkadantatā, suvisuddhidriyatā, vaṭṭadāṭhatā, rattoṭṭhasamabimbitā, āyatavadanatā,
gambhīrapāṇilekhatā, āyatalekhatā, ujulekhatā, surucirasaṇṭhānalekhatā, parimaṇḍalakāyavantatā,
paripuṇṇakapolatā, āyatavisālanettatā, pañcapasādavantanettatā, ākucitaggapakhumatā, mudutanuka-
rattajīvhatā, āyatajīvhatā, āyatarucirakaṇṇatā, niggaṇṭhisiratā, nigguyhasiratā,
chattasantibhacārusīsatā, āyata-puthula-lalāṭa-sobhatā, susaṇṭhānabhamukatā, kaṇhabhamukatā,
sukhumālagattatā, ativiya ujjalitagattatā, ativiyasommagattatā, ativimalagattatā, komalagattatā,

siniddhagattat ā, sugadhatanut ā, samalomat ā, atisukhumaass āsapass āsadh āra ṇat ā,
susaṇṭhānamukhatā, sugadhamukhatā, sugadhamuddhatā, sunīlakesatā, dakkhiṇāvaṭṭakesatā,
susaṇṭhānakesatā, siniddhakesatā, saṇhakesatā, alulitakesatā, ketumālāratanacittatā.
Dvattīṃsapurisalakkhaṇapañho tatiyo.
Brahmacariyapañho pañcamo.
Assupañehā chaṭṭho.
Rasapaṭisaṃvedipañho aṭṭhamo.
Paññāpañho aṭṭhamo.
Saṃsārapañho navamo.
Satipañho dasamo.
Evañhi bhante nāgasena sabbā sati abhijānantī uppajjati nathi kaṭumikā satīti evaṃ mayā
cintanākāre sabbā sati abhijānantī sayaṃ pākaṭā parūpadesarahitā uppajjati, kaṭumikā parinibbajjana-
parūpadesa-saṅkhātā kaṭumasahitā sati nathiti atho.
Sati abhijānanapañho ekādasamo.
Ekādasapañhasahito chaṭṭhavaggo.
Abhijānato’ti satisahitaṃabhivisesaṃjānato. Kaṭumikāyā’ti paripīḷana-parasāsana-
saṅkhātakaṭumikāya. Olārikaviññāṇato’ti mahante ārammaṇe pavattaviññāṇato. Ahitaviññāṇato’ti
dukkhasaṅkhātaahite pavattaviññāṇato. Sabhāganimittato’ti sabhāgārammaṇato.
Visabhāganimittato’ti nāmavaṇṇādi - aññamaññavisadisārammaṇato. Kathābhiññāṇato’ti
parakathāsaṅkhātaabhiññāṇato. Lakkhaṇato’ti goṇa-sakaṭa-danta-piḷakādilakkhaṇato. Saraṇato’ti
parehi sarāpanato muddāto’ti akkharasikkhanato. Bhāvanāto’ti abhiññāsasaṅkhātabhāvanāto.
Pothakanibadhanato’ti pothake likhitaovādaakkharadhāraṇato. Anubhūtato’ti channaṃ
ārammaṇānaṃ anubhutapubbato. Nibadhantī’ti pīḷenti. Lipiyā sikkhitattā’ti akkharassa sikkhitattā.
Sattamevagge satiākārapañho paṭhamo.
Vassasatapañho dutiyo.
Anāgatapañho tatiyo.
Dūrabrahmalokapañho catutho.
Brahmalokakasmīrapañho pañcamo.
Sattabojjhaṅgapañho chaṭṭho.
Puññabahutarapañho sattamo.
Jānājānapañho aṭṭhamo.
Uttarakurupañho navamo.
Dīghaa ṭṭ hikapañho dasamo.

Ass āsapass āsapañho ek ādasamo.
Samuddapañho dvādasamo.
Ekarasapañho terasamo.
Nathi dutiyaṃ paññāya chedananti yaṃ chedanaṃ paññāya saddhiṃ dvayaṃ taṃ chedanaṃ
nathiti atho. Chedanapañho cuddasamo. Bhutajivapañho pannarasamo. Dukkarapañho soḷasamo
therena paṭhamaṃ vutto. Soḷasapañhasahito sattamo vaggo.
Sampati kā velā’ti idāni kā velā sampattā’ti yojanā. Gamissantiti tayā saddhiṃ gamissanti.
Bhaṇḍato bhaṇḍāgārato. Rājadeyyānīti rājasantakāni.
Tassa pañhaveyyākaraṇena tuṭṭhe rājā’ti tassa nāgasenatherassa asītipañhaveyyākaraṇena tuṭṭho
rājā. Abbhantarakathāyañhi aṭṭhāsīti pañhā paṭhamadivase visajjitā. Tayo divase pāsāde
bhattakiccato paṭṭhāya yāva paṭhamayāmāvasānā aṭṭhāsīti pañhā visajjitā ahesuṃ.
Bāhirakathāpañhā tayo. Tena saddhiṃ ekanavuti pañhā honti.
Ekanavutīpañha paṭimaṇḍitā.
Milidapañhavaṇṇanā samattā.
Meṇḍakapañhe pana bhassappavādīti vohārakusalatāya yuttavacanasaṅkhātabhassavadanasīlo.
Vetaṇaḍīti theravādena saddhiṃ viruddhavacanavadanasīlo.
Vasanto tassa chāyāyāti dhammacariya-gurusaddhāpaññādiguṇamaṇḍito, assaddhopi so tassa’
medhāvī amatābhimukho’ti evaṃ vuttehi sobhaggaguṇehi samannāgato tassa therassa
karuṇāpaññāvasena pavattakāraṇākāraṇahitupamāyuttiupadesavacanasaṅkhātachāyāya vasanto. Tāni
hi therassa karuṇāñāṇaṃ nāmakāyato pavattanti pakatisarīrato pavattachāyā viya hotī tī.
Addakkhi meṇḍake pañhe’ti ñāṇacakkhunā meṇḍake gambhīre pañhe addakkhi. Athavā
senakādibhāsitabbaṃ anekapariyāyabhāvena ceva abhutabhāvena ca meṇaḍakapañhasadise. Athavā
dvīvacanavantattā tassa pañhassa dvimeṇḍakayuddhasadise’tipi vuttaṃ vaṭṭati.
Pariyāya bhāsitaṃ athi’ti’ānada, mayādve’pi vedanā vuttā pariyāyenā’tiādikaṃ
pariyāyavacanaṃ athi. Kathaṃ imissā pariyāyanippariyāyadesanābhāvo jānitabbo? Upekkhāvedanā
hi santamiṃ paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’ti ayaṃ hetha pariyāyo.
Sabhāvabhāsitaṃ athiti’tisso iha bhikkhave vedanā sukhā dukkhā upekkhā vedanā’tiādikaṃ
nippariyāyavacanaṃ athi. Kathaṃ nippariyāyabhāvo jānitabbo? Vedanāsabhāvo hi tividho’ti
ayametha nippariyāyo athi.
Sadhāyabhāsitanti’tīhi bhikkhave ṭhānehi jambudīpikā manussā deve tāvatiṃse uttarakuruke ca
manusse adhigaṇhanti. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’tiādikaṃ sadhāya
bhāsitaṃ athi.’Idha brahmacariyavāso’ti idaṃ pabbajjābrahmacariyavāsanaṃ vuttaṃ na
maggabrahmacariyavāsaṃ. Neyyathanītathavacanaṃ idha anāgataṃ. Tampi āharivā
dassetabbaṃ.’Yaṃ kiñci vedayitaṃ sabbaṃ taṃ dukkhanti’ādikaṃ nyethavacanaṃ.’Sukhāpi kho
vedanā aniccā saṅkhatā’tiādikaṃ yathārutavasena jānitabbaṃ nītathavacanaṃ athīti.
‘Neyyathavacanañceva atho sadhāyabhāsitaṃ
Pariyāyabhāsitañceva atho sabhāvabhāsitaṃ’,
Iti pañcappabhedaṃ’va sāsane jinabhāsitaṃ
Sallakkhevāna taṃ sabbaṃ athaṃ vadetha paṇḍito’ti;

Na rahassaka ṃ kātabbanti athapa ṭicchannavacana ṃ na k ātabba ṃ.
Garukaṃ pariṇamatīti garubhāvena paripākaṃ gacchati dadhabhāvena pākaṭo hotiti adhippāyo.
Ittaratāyāti appapaññatāya.
Tithavāsenāti
‘Uggaho savanaṃ pucchā kathanaṃ dhāraṇaṃ iti,
Pañcadhammavaseneva tithavāso pavuccatī’ti;
Evaṃvuttatithavāsena.
Snehasaṃsevā’ti piyapuggalasaṃsevanavasena. Mantisahāyo’ti mantī vicāraṇapañño sahāyo
etassāti mantisahāyo.
Mā hāyi atho te abhikkamatīti attānuvādādibhaye uppanne vaṃ ettakena kāraṇena mā bhāyi.
Katapuñño katabhīruttāṇo ñāṇasampannosammāpayoge ṭhito na cirasseva lokiyalokuttararatho te
abhikkamati abhikkamissati pavattissati.
Allāpo’ti paṭhamāmantānā’ti keci vadanti. Raṭṭhakavacanaṃ āmantanā.
Sakkaccakārinā’ti hitakaraṇa-hitadesana-hitacintanānaṃ akhaṇḍakārinā.
Khalite dhammena paggahetabbo’ti sammāpaṭipattito vā yuttavacanato vā khalite
antevāsikamhi dhammena sabhāvena taṃ taṃ kāraṇaṃ vavā sīlādiguṇesu paggahetabbo.
Meṇḍakapañhā gambhīragaṇṭhiguyhapañhā.
Abhivaḍḍhiyā vāyamatī’ti pariyattipaṭipattisāsanānaṃ abhivaḍḍhanathāya catupaccayadānādinā
upāyena vāyāmaṃ karoti.
‘Bhavati saṅghena samasukho dukkhi dhammādhipatiko’pi ca;
Saṃvibhāgī yathāthāmaṃ jinacakkābhivaḍḍhako
Sammādiṭṭhipurekkhāro anaññasathuko tathā;
Surakkho kāyakammādi samaggābhirato’pi ca
Akuho na varo cakke buddhādisaraṇaṃ gato
Dasa upāsakaguṇā nāgasenena bhāsitā’ti;
Imā tisso gāthā.
‘Pañcamaṃ lahu sabbatha sattamaṃ dvicatuthisu,
Chaṭṭhaṃ tu garupādānaṃ sesā aniyamā matā’ti;
Iminā vuttalakkhaṇena vuttā.
Lokasādhāraṇo’ti sattalokena sadiso,
Appattamānasānanti apapattaarahattaphalānaṃ;
Ñāṇaratanārammaṇenā’ti arahattamagagapadaṭṭhānasababaññuta ñāṇo bhagavā sabbaññu
sabbadassāvī dasabalasamannāgato catuhi vesarajjehi samananāgato pabhinnapaṭisambhido
chaḷabhiñño ca asādhāraṇañāṇo aṭṭhārasabuddhadhammasamannāgato, tassa arahattamagagañāṇaṃ
dasabalādisabbaguṇadāyakaṃ sabbaññutañāṇaṃ sabbañeyyadhammajānanasamathanti bhagavato
ñāṇaratanārammaṇena sakasakacittuppādena.

Ubbatt īyante ’ti pakatipakatito vipar īyanto vinassante v ā.
Nippabhā jātā kutithiyā vaṃ gaṇīvarapavaramāsajjāti kutithiyā micchādiṭṭhikā vaṃ bhadantaṃ
gaṇivarapavaraṃ gaṇivarehi paraṃ seṭṭhaṃ āsajja pavā nippabhā nijjotā bhaveyyunti yojanā.
Meṇḍakapañhesu pūjāvañdhāvañdhāpañho aṭṭhupamāsahito paṭhamo.
Vāhasataṃ kho mahārāja vīhīnaṃ aḍḍhucūḷañca vāhā vīhī sattammaṇāni dve ca tumbā
ekaccharakkhaṇe pavattavittassa ettakāvihīti lakkhaṃ ṭhapīyamānā parikkhayaṃ pariyādānaṃ
gaccheyyunti etha sādikadiyaḍḍhavāhasataṃ thokena uddhaṃ upaḍḍhāvāhasatassa patanālike
tumbo’ti aṅguttaraṭīkāyaṃ vuttaṃ. Aḍḍhacūḷanti vāhassa tassa aḍḍhādhikā vāhavīhī’tipi vattuṃ
vaṭṭatiyeva.
‘Kuḍubo pasato eko patho te caturo siyuṃ
Āḷhako caturo pathā doṇaṃ vā caturāḷhakaṃ,
Māṇikā caturo doṇā khārīti catumāṇikā;
Khāriyo vīsa vāho’tha siyā tumbo dasammaṇaṃ
Āḷahako nithiyaṃ tumbo patho tu nāḷi nāriyaṃ,
Vāho tu sakaṭo ceko dasa doṇā tu ammaṇa’nti;
Abhidhānappadipikāyaṃ vutto sakaṭapapamāṇo vāho’ti vinayaṭīkāyampana’ dve sakaṭā vāhā
eko vāho’ti vuttaṃ. Vihīnaṃ vāhasatañca aḍḍhacūlañca vāhasatassa aḍaḍhañaca cūḷaṃ aḍaḍhato
thokena ūnaṃ vā hoti. Yathāvuttavāhato adhikāni vīhisattammaṇāni vīhīnaṃ satta ammaṇāni dve ca
tumbā hontī’ti yojanā. Vīhīnaṃ sādhikadiyaḍḍhavāhasatanti adhippāyo.
Ekaccharakkhaṇe pavattacittassā’ti imassa lakkhanti iminā sambadho. Lakkhanati ci
gahaṇasallakkhaṇathaṃ sampadānathe cetaṃ upayogavacanaṃ’ divāvihāraṃ pāvisī’ti
divāvihārathāya pāvisitiādisu viya. Lakkhasaddo ca lakkhaṇavācako. Vuttañhetaṃ abhidhānasathe.
‘Kalaṅko lañchanaṃ lakkhaṃ aṅko’bhiññāṇalakkhaṇaṃ,
Ciṇhañcāpi tu sobhā tu paramā susamā’tha cā’ti;
Parikkhayaṃ pariyādānanti khīṇabhāvaṃ gaccheyyuṃ. Iminā dasādhikadiḍḍhavāhasatavīhito
adhikāniekaccharakkhaṇe pavattacittānī’ti dasseti.
Evaṃ ekaccharakkhaṇe pavattacittassa ettakavīhito anekabhāvaṃ dassevā idāni
ekaccharakkhaṇe pavattacittassa puggalavisesavasena visesabhāvaṃ dassetuṃ tatrīme’tiādimāha.
Tatha
Tatrāti sattavidhesu sattesu.
Ime sattavidhā cittā pavattantīti imāni sattavidhāni cittāni pavattanti.
Abhāvitakāyā’ti pañcupādānakkhadhakāyesu aniccādivasena abhāvitakāyā.
Abhāvitasīlā’ti abhāvitalokuttarasīlā.
Tīsu ṭhānesu’ti sakkāyadiṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa samugghāṭitaṭṭhānavasena tīsu
ṭhānesu. Uparibhumīsu’ti sakadāgāmiādīnaṃ pañcakkhadhasaṅkhāta uparibhumisu?
Pañcasu ṭhānesu’ti heṭṭhā vuttesu tīsu ṭhānesu rāgadosatanuṭṭhānadvayaṃ pakkhipivā pañca
ṭhānāni veditabb āni.

Dasasu ṭhānesu ’ti he ṭṭ hā pañca ṭṭ hānāni ceva gahitaggaha ṇanayena sakk āyadi ṭṭ hi -vicikicch ā-
sīlabbataparāmāsa-lobha-vyāpāda-saṅkhāta-pa- ñcorambhāgayasaññejanasamugghāṭitaddhānavasena
pañcauddhamhāgiya saṃyojana samugghāṭitaṭṭhānavaseneva. Aparāti pañcā’ti dasa ṭhānāni
vipassanāya ārammaṇabhutā pañcupādānakkhadhā yevāti gahetabbaṃ.
Nārācassā’ti usuaggapavesita-ayomaya nārāvassa
Daḷhaṃ cāpasamārūḷhassā’ti daḷhacāpadhanumhi āropitassa.
Tathā’ti bhagavato lahukaparivattane. Uttarikāraṇa’nti yamakapāṭihāriyato uttariyaṃ vuttaṃ
Tampi mahārāja pāṭihiranti tamabhagavato aggikkhadha-udakadhārā-pavattana-saṅkhāta-
yamakapāṭihīraṃ attano paresaṃ rāgādipaccanīkaharaṇato pāṭihiraṃ.
Āvajjanavikaḷamattakenā’ti bhagavatā anuppāditavasena manodvārāvajjanassa hīnavasena
Sabbaññupañho dutiyo.
Chakoṭṭhāse kate kappe’ti catusaṭṭhiantarakappapamāṇe vivaṭṭaṭṭhāyikappe chakoṭṭhāse kate.
Atikkante paṭhamakoṭṭhāse kiñci sādhikadasantarakappapamāṇe vicaṭṭaṭṭhāyikappassa
paṭhamakoṭaṭhāse atikkante devadatto saṅghaṃ bhidi devadattapabbajjāpañho tatiyo
Yamaniyame’ti
‘Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ niccaṃ kammamayaṃ yamo,
Āgantaṃ sādhanaṃ kammaṃ aniccaṃ niyamo bhave;
Ahiṃsāsaccamādheyyaṃ brahmacāra pariggaho,
Niccaṃ sarīrasoceyyaṃ yamo nāmāti vuccare;
Santosa-mona-sajjhāyā kicchākahāro ca bhāvanā,
Sayampāka-vane vāsā-niyamā-niccasādhyatā’;
Evaṃ vutte yamakamme ca niyamakamme ca.
Yaṃ tathāgato…pe… evamadhippāyo athi yaṃ yena guṇena hetu bhutena…pe…evaṃ
adhippayo hoti taṃ buddhānaṃ guṇaṃ abhutaṃ athiti yojanā.
Parakkamo dakkhāpito’ti pāramīpūraṇe parakkamo vāyāmo dakkhāpito pekkhāpito.
Hiyyo obhāsitā’ti jinānaṃ pāramī ca nayā bhiyyo atisayena obhāsitā.
Bhidi tithiyānaṃ vādagaṇṭhinti vaṃ tithiyānaṃ micchāvādagaṇṭhiṃ pabhidi.
Bhinnā parappavādakumbhā’ti parappavādā tayā bhinnā.
Gambhīro uttānikato’ti ativiya gambhīro pañho tayā uttātīkato.
Sammāladdhaṃ jinaputtānaṃ nibbāhananti paramicchāvādaharaṇe upāyasaṅkhātaṃ
nibbāhanamukhaṃ jinaputtānaṃ jinaputtehi suṭṭhu laddhaṃ.
Evametanti sabbaṃ heṭṭhāvuttavacanaṃ tayā vuttaṃ yathā hoti taṃ,
Sabba ṃ vacana ṃ eva ṃ sabh āvato hot īti ajjh āhārayojan ā;

Ga ṇī varapavar ā’ti ālapanameta ṃ ga ṇī na ṃ ga ṇaparis āna ṃ varaparama,
Atiseṭṭha yathā tayā vuttaṃ mayaṃ tathā sampaṭicachāmā’ti;
Pathavikampanahetupañho catutho.
Nathaññaṃ cethāti etesu saccesu vijjamānaṃ saccato aññaṃ kāraṇaṃ paṭivedhassa ca nathi.
Sīharathenā’ti seṭṭharathena mañcarathena. Sīhasaddo vā usabhasaddo vā aññasaddena payutto
seṭṭhavācako hotīti.
Sivirājadibbacakkhupañho pañcamo.
Kalalaṃ osaratīti idaṃ mātuyā piṭṭhikaṇṭakanābhīnaṃ majjhaṭṭhānabhute
gabbhapatiṭṭhānārahaṭṭhāne sannicitaṃ paṭikalalasadisaṃ madarattalohitaṃ sadhāya vuttaṃ, na
kalalarūpaṃ.
Mukhapānenapi dvayasantipāto bhavatīti mukhapānenapi saha mātā ca utunī gabbho
paccupaṭṭhito’ti dvayasannipāto bhavati.
Purimena tatha kāraṇaṃ vakkhāmīti purimena sāmavathunā tesaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ
sannipātānaṃ antogadhabhāve kāraṇaṃ yūttivacanaṃ kathessāmi.
Te sabbe’ti ye keci sattā mātugabbhaṃ okkantā te sabbe sattā ye vanarukkhādayo’ti yojanā.
Yo koci gadhabbo’ti yo kovi attano kammena tatha tatha upagannabbasatto.
Gababhāvakkantipañho chaṭṭho.
Saddhammo’ti paṭisambhidāppattakhīṇāsavasantakādhigamasaddhammo suddhanaya-
paṭivattanavasena paṭivedhasaddhammo vā.
Taṃ khayaṃ paridīpayanto’ti tena vacanena pubbapañcavassasatappa-māṇaṭṭhānāraha-
saddhammakkhayaṃ paridīpayanto.
Sesakaṃ paricchidīti sesakaṃ pacchimapañcavassasataṃ saddhammatiṭṭhanakkhaṇaṃ
paricchidi. Taṃ dīpanākāraṃ paricchadanākārañca dassento vassasataṃ sahassantiādimāha.
Naṭṭhāyiko’ti naṭṭhadhano.
Vassasatappamāṇapañho sattamo.
Tatra ye te satte kammaṃ vibādhati te ime sattā kāraṇaṃ paṭibāhanti, tesaṃ taṃ vacana
micchā’ti pothakesu likhitaṃ taṃ dujjānaṃ. Tasmā ye satte kammaṃ vibādhati, te sattā
kammavipākajā, dukkha vedanā vedayantīti ye pana sattā kāraṇaṃ paṭibāhanti tesaṃ taṃ vacanaṃ
micchā’ti pāṭhena bhavitabbaṃ. Evañhi sati pubbāparaṃ sameti.
Tatra ye te navavidhā’ti tatra dasavidhesu kuppavātesu ye te navavidhā kuppavātā.
Na te atīte uppajjantiti te vātā atīte bhave kammabalena na uppajjanti. Sesa padadvaye’pi eseva
nayo.
Tehi tehi kopehī’ti tehi tehi sītādikopappakārehi.
Sakaṃ sakaṃ vedananti attano attano phalabhūtaṃ vedanaṃ.

Visamaparih āraj ā’ti catunna ṃ iriy āpath āna ṃ visadisahara ṇato j ātā vedan ā.
Opakkamikenā’ti daṇḍappahāradivasena parūpakkamena.
Kammavipākajā’ti kammavipākabhutapañcakkhadhato jātā.
Bahutaraṃ avasesanti kammavipākajavedanāto avasesaṃ vedayitaṃ bahutaraṃ.
Na sambhavatīti na sampajjati.
Bījaduṭṭhatā’ti khettato aññakāraṇaduṭṭhatā.
Kammavipakato vā’ti etha
‘Vemātubhātikaṃ pubbe dhanahetu haniṃ ahaṃ
Tena kammavipākena devadatto silaṃ khipi;
Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde mama pāsāṇasakkharā’ti;
Ayaṃ gāthā vattabbā tatha dhanahetu’ti dāsidāsasaṅkhāta-jaṅgamadhana-hetu. Dhanañhi
thāvarajaṅgama-saṃhārima-aṅgasama-anugāmidhanavasena pañcavidhaṃ.
Kiriyato vā’ti devadattassa upakkamakiriyato vā.
Bhojanaṃ visamaṃ pariṇamatīti kucchigatabhojanaṃ visamaṃ paripakkabhāvaṃ gacchati.
Tāya ca pana vedanāyā’ti idaṃ kattathe karaṇavacanaṃ.
Nikāyavarañchake’ti etha lañchanti sañcānanti etena etha vā puññapāpāni paṇḍitajanāti
lañchako’ti nikāyavaro ca so lañchako cāti viggaho.
Sabbākusalajjhāpanapañho aṭṭhamo.
Imasmiṃ pañhe therassa ekaṃsikaṃ byākaraṇaṃ na hoti. Tasmā vicārevā yaṃ yuttaraṃ taṃ
gahetabbaṃ. Tatrāyaṃ vicāraṇākāro. Maggavajjhā hi kilesā anupādinnakabhutā ye neva atītā anāgatā
na paccuppannā. Upādinnakanirodhakathā ca anāgatabhavaṃ sadhāya kathitā bhagavato uppannā
vedanā imasmiṃ paccuppannabhaveyeva hoti. Aparāparavedaniyakammañca
buddhapaccekabuddhehi’pi na sakkā nivāretuṃ. Tasmā therassa kammavipākato vā esā vedanā
nibbattā’ti vādo yuttataro’ti gahetabbaṃ. Yadi evaṃ kasmā thero anekavihitaṃ kathesī?Ti. Rājā
milido ñāṇabhedaṃ gavesanto vicitrapaṭibhānaṃ sotukāmo hoti. Tassa ajjhāsayavasena
anekavihitaṃ kathesī’ti parihāro vattabbo aññesu īdisesu ṭhānesu yuttiyeva gavesitabbā, na
ekacintinā bhavitabbanti.
Katassa paticayo’ti catusu saccesu katasoḷasakiccassa paticayo puna vaḍḍhanaṃ nathi.
Nibbāhitabbo’ti nibbeṭhetabbo kathetabbo. Paṭisallānanti kāyikacetasikapaṭisallānakiriyā.
Athato pana paṭisallānaṭṭhāne lahitabbā samādhisatisampajaññādayo kusalā dhammā paṭisallānaṃ
nāma.
Rakkhatīti samparāyikaapāyādidukkhato rakkhati.
Paṭisallānapañho navamo.
Taṃ iddhibalanti tena iddhibalena labhitabbakappakappāvassaṭṭhānaṃ.

Antamaso acchar āsa ṅgh ātamattamp īti sabbantimena paricchedena acchar āsa ṅgh ātamattampi
kālaṃ pañcakkhadhasaṅkhātabhavassa pavattanaṃ na vaṇṇemi, appavattananibbānameva vaṇṇemīti
adhippāyo.
Iddhibalakittanapañho dasamo.
Dasapañhapaṭimaṇḍitaaṭṭhamavaggavaṇṇanā samattā.
Abhiññāyāhaṃ bhikkhave dhammaṃ desemīti pañcakkhadhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa
dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatidriyāni, nava hetu, cattāro āhārā, sattavassā, satta vedanā, satta
saññā, satta cetanā, satta cittānītiādinā abhivisesena sabbaññutañāṇena jānivā dhammaṃ desemi.
Aññaṃ uttariṃ…pe…satanti khuddānukhuddakato aññaṃ uttariṃ catupārājika - terasa
saṅghādisesa - tiṃsanissaggiya - dvānavuti - pācittiya - catupāṭidesanīya - sattādhikaraṇa -
sikkhāpada - saṅkhātadiyaḍḍha - sikkhāpadasataṃ.
Tehipi na ekajjhakatā’ti attano cittaniṭṭhā ekantabhāvena na katā.
Dhammasaṇṭhitapariyāyenāti yañca taṃ āpattiṃ āpanno tañca yathādhammo kāretabbo’ti
vuttadhammasaṇṭhitipariyāyena.
Khuddānukhuddakasamūhananapañho paṭhamo.
Aniccampana rūpanti vibhajjabyākaraṇiyo pañho’ti aniccaṃ nāmarūpaṃ, kiṃ. Rūpamevā?Ti
puṭṭho aniccaṃ nāmarūpampi aniccā vedanā pī’tiādinā nayena vibhajivā byākātabbo
vibhajjabyākaraṇīyo nāmā’ti atho. Kinnu kho cakkhunā sabbaṃ vijānātīti puggalo sabbaṃ cakkhunā
kiṃ vijānātīti imasmiṃ pañhe kenāpi puṭṭho’katamena cakkhunā samantacakkhunā udāhu
maṃsacakkhunā’ti vutte’āmā’ti vattabbo’ti ayaṃ pañho paṭipucchābyākaraṇīyo pañho nāmāti
yojanā.
Māluṅkyaputtapañho dutiyo.
Samuhato bhayahetu arahato’ti bhayahetu arahato arahantena samūhato.
Unnatāvanatā’ti sukhe unnatiṭhānavasena unnatā dukkhe maṅkuvasena onatā
Kuṭipurise’ti pākaṭapurise.
Āhaccapadanti bhagavato sabbaññutañāṇena visesevā vuttavacanaṃ.
Sabbatasapañho tatiyo.
Tena tesaṃ pavattenā’ti tesaṃ parittānaṃ tejavantānaṃ tena pavattena.
Visaṃ cikkhassanto’ti visaṃ vināsayamāno.
Uddhamadho ācayamāno’ti sarīrassa uddhaṃ sukhaṃ vaḍḍhayamāno.
Corānaṃ ukkhittalaguḷantī pothakesu likhitaṃ vericorānaṃ ukkhattalaguḷampīti pāṭhena
bhavitabbaṃ. Vericorehi ukkhittamuggaraṃ na sambhavatīti atho.
Āhārathaṃ vā eratī’ti āhārakiccaṃ sampādeti.
Sūcikāyā’ti uddha-vamanābādhena.

D ūrupac āren ā’ti du ṭṭ hapayuttena k āra ṇena.
Sattānaṃ rakkhanaṃ mahārājā parittanti mahārāja, parittaṃ nāma sattānaṃ rakkhantānaṃ
sattānaṃ anurakkhanaṃ hotīti yojanā.
Attanā katena ārakkhaṃ janātī’ti kammācaraṇādito pāpapuggalo attanā katena dosena parittassa
rakkhanabhāvaṃ jahati vināseti.
Pararittānurakkhanapañho catutho.
Buddhabalato ca mārabalaṃ balavataraṃ na hotī’ti yojanā.
Pañcasālagāpañho pañcamo.
Tatra athantaraṃ athi’ti tatha tesu dvīsu vacanesu. Athabhedo athaviseso athi.’
Antaraṃ majjhavathañca khaṇokāso’pi hetusu vyavadhāne vinā cetha bhede chidde
manasyapī’ti abhidhānasathe vuttaṃ.
Saññāvimokkhoti saññāya bhāvena āpattibhāvato vimokkho saññavimokkho. Sacittakāpattīti
atho.
No saññāvimokkhoti saññāyābhāvena āpattibhāvato no vimokkho, nasaññāvimokkho,
acittakāpattīti atho.
Pāpājānapañho chaṭṭho.
Etasmiñca mahārāja pañhe’ti etasmiṃ tayā pucchitapañhe.
Eko atho sāvaseso’ti’tathāgatassa kho ānadaevaṃ hotī’tiādivacanassa eko atho
narāmisapariharaṇasaṅkhātaathena avasesena sāvaseso.
Gaṇapariharaṇapañho sattamo.
Katena ādānena vāti katena dosena vā.
Abhejjaparisapañho aṭṭhamo.
Aṭṭhapañhavanto dutiyavaggo.
Seṭṭho yamo’ti
‘Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ niccakammamayaṃ yamo
Āgantukasādhanaṃ kammamaniccaṃniyamobhave’;
Ahiṃsā saccamādheyyaṃ brahmacāri apariggaho
Niccaṃ sarīre sādhyattā yamo nāmāti vuccare’ti;
Evaṃ vutto seṭṭho yamo.
Aggo niyamo’ti
Santosa mona-sajjhāyā kicchāparo ca bhāvanā,
Sayamp ākavanav āsā niyam āni ca s ādhayato ’ti;

Eva ṃ vutto aggo niyamo.
Tatha ahiṃsā’ti iminā karuṇā vuttā. Saccanti vacīsaccañāṇasaccaparamathasaccāni. Ādheyyanti
ādheyyavacanatā brahmacārīti methunavirati. Apariggahoti mama idanti pariggahitataṇhārahitabhāvo
vutto santosamonasajjhāyā’ti dvādasavidhasantosā pāpappavāhā na buddhavacana sajjhāyā.
Kicchāparoti iminā dhūtaṅgapariharaṇaṃ bhāvanā’ti parikamma bhāvanādayo tisso bhāvanā.
Sayampākavane vāsā’ti etha imasmiṃ sayampākevane buddhasāsane sayampākavirati gahetabbā.
Ādiākārenacāti.
Cāro’ti sekhiya vaggānurūpenagāmavihāresu cāro.
Vihāro’ti samaṇasārupperiyāpathavihāro ceva dibbabrahmaariyavasena tividhadhammavihāro
ca.
Sayaṃmo’ti idriyasaṃyamo.
Saṃvaro’ti pātimokkhasaṃvaro.
Khantī’ti adhivāsanakhanti ñāṇakhanti.
Sikkhāpadānaṃ uddeso’ti sikkhāpadānaṃ pāḷi.
Uggahaparipucchā’ti sikkhāpadānaṃ aṭṭhakathā uggahaṇaṃ
Kāsāvadhāraṇaṃ bhaṇḍubhāvo’ti iminā dviliṅgasarūpaṃ dasseti
Bhaṇḍubhāvo dvaṅgulakesovā navamuṇḍo vā’ti adhippāyo bhavati hi.
‘‘Yamo ca niyamo ceva cāro cavihāro tathā,
Saṃyamo saṃvaro ceva khantī ca soraccampi ca;
Ekantacariyā ceva ekattābhiratā’pi ca,
Paṭisallānasevanaṃ hiriotappameva ca;
Appamādo ca vīriyaṃ uddesaparipucchā tathā,
Sīlādyabhirati ceva nirālayasabhāvato;
Sikkhāpadābhipūraṇamiti vīsappabhedena,
Samaṇakaraṇā dhammā nāgasenena desitā;
Kāsāvadhāraṇañceva bhaṇḍubhāvo tathā iti,
Duve samaṇaliṅgā’ca nāgasenenadesitā’ti;
Sāmaññaṃ upagato’ti vīsatidhammadviliṅgehi sadisabhāvaṅgato.
So sāmaññanti so samaṇabhāvo. Aggaparisanti bhikkhuparisasaṅkhātaṃ aggaparisaṃ.
So me āgamo’ti vīsatidhammadviliṅgānaṃ mayhaṃ sattāne so āgamo nathi.
Puthujjanapañho paṭhamo.
Ye te bhabbā’ti ye te sattā bhavyā yuttā
Mukhalohitapagghara ṇapañho dutiyo.

Tappa ṭibh āganti tena vathaguyhena sadisa ṃ .
Anusāsaniyaṃ anuvāsetīti uparibhāge passāvamagge vathikammaṃvuttaṃ āyubbede
‘Vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūha anuvāsanaṃ
Ñeyyaṃ pañcavidhaṃ kammaṃ vidhānaṃ tassa vuccate’ti;
Nirūhaanuvāsanavasena hi duvidhaṃ vathikammaṃ.
Tatha nirūhavathikammaṃ adhobhāge vaccamagge kātabbaṃ. Anuvāsanavathikammaṃ
uparibhāge passāvamagge kātabbaṃ. Vathikammaṃ uttaravathikammampi idaṃ nāmadvayaṃ
tesaṃyeva nāmanti. Tassa ṭīkā?
‘‘Sambādhasseva sāmantā tatha kammaṃ duvaṅgulaṃ,
Vāritaṃ vathikammampi sambādheyeva satthunā’’;
Vathikammanti telabhesajjānaṃ vijjhanavasenakattabbaṃ vathikammanti vinayaṭīkā.
Guyhappakāsanapañho tatiyo.
Asārambhenāti niddosena.
Catusaccāhisamayo’ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ ñāṇena abhisamayo.
Purisattananti purisattaṃ, soyeva vā pāṭho.
Aññaṃ kayiramānaṃ aññena sambhavatīti aññaṃ lokuttaraphalaṃ ārabbha vipassanā kammaṃ
tena kayiramānaṃ aññena lokiyaphalena sambhavati, lokiyaphalaṃ detīti adhippāyo. Sabhāvampī’ti
sabhāvena vacanena.
Yo akkosanto’ti yo paraṃ akkosanto.
Kiriyāyeva katā’ti dosavantassa puggalassa kiriyāyayeva karaṇenayeva
moghapurisavacanakatā’ti.
Savaṇena…pe… jigucchatīti bhagavato bhagavantassa savaṇena sāsanasavaṇena.
Ottappatī’ti jigucchati.
Bhiyyodassanenāti bhagavato dassanena ottappati jigucchati.
Moghapurisavacanapañho catutho.
‘‘Acetanaṃ brāhmaṇa assuṇantaṃ
Jānaṃ ajānantamimaṃ palāsaṃ,
Āraddhavīriyo dhuvamappamatto
Sukhaseyyaṃ pucchasi kissahetu’’ti;
Idaṃ catukkanipātñāgataṃ palāsajātakaṃ sadhāya vuttaṃ.
Iti phadana rukkhe’pi tāvade’ti milide āgataṃ. Jātake pana
‘‘Iti phadanarukkhepi devatā ajjhabhāsata,
Mayhampi vacana ṃ athi bh āradv āja su ṇohi me ’’ ti;

Ā gata ṃ idañca terasanip āte āgata ṃ phadanaj ātaka ṃ sadh āya vutta ṃ .
Rukkhācetanapañho pañcamo.
Navannaṃ mahārāja anupubbavihārasamāpattīnanti
aṭṭharūpāvacarasamāpattiekanirodhasamāpattivasena navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnaṃ.
Nibb ānasuttakathāyampana phalasamāpattisamattāya parinibbānasamattāya tesaṃ dvinnaṃ
dāyakānaṃ anussaraṇe samattāyāti tīhi kāraṇehidve piṇḍapātā samaphalā vuttā.
Dvipiṇḍapātasamaphalapañho chaṭṭho.
Pūjetha naṃ pūjanīyassa dhātuṃ evaṃ kira bho saggamito gamissathāti
idaṃanekavaṇṇavimāne vuttaṃ.
Buddhapūjāpañho sattamo.
Animittakatasadisā’ti asallakkhanakatasadisā.
Apāsanapapaṭikapañho aṭṭhamo.
Khīṇāsavapañho navamo.
Ubbilāvitapañho dasamo.
Māmako’ti mama santako mama sāvako.
Kāraṇā’ti pīḷanā.
Sannativikopananti nāmarūpasantativināsanaṃ dhammo hi mahārājaahiṃsālakkhaṇo’ti sakalo
hi sabhāvavacanadhammo ahiṃsāvacanalakkhaṇo. Uddhataṃ mahārāja cittaṃ niggahetabbanti
yogāvacarehi uddhataṃ cittaṃ passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgehi niggahetabbaṃ
paggahetabbantī paggahadaṇḍasadisehi dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgehi paggahetabbaṃ.
Sati pana sabbatha līnuddhaccesuicchitabbā? ‘‘Satiṃ khavāhaṃ bhikkhavesabbathikaṃ vadāmī’’ti
vacanato.
Sayaṅkatenasoghātīyatīti so coro attanā katena duccaritakammenakattubhutena parighātīyati.
Api ca dhammānusathi anusāsīyatīti ekaṃsena bhagavato anusiṭṭhi paṇḍitajane
aparādhikamanusse anusāsayati dhammena anuvadāpeti.’ Niggahe niggahārahantivacanato vadato
bhagavato doso nathiti adhippāyo’niggahe niggahārahanti’ idañca dhammena nigahanaṃ sadhāya
vuttaṃ, na pīḷanakammaṃ sadhāya vuttanti idaṃ therena vattabbaṃ kasmā navuttanti ce rañño
ruciyā ananukūlattā. Thero hi yathā rājā kaṅkhaṃ vinayivā dhammasabhāvaṃ jānāti tathā pañhaṃ
byākarotīti. Bhagavatā saṅkhepavithāradesitanayena tathā tathā hi pañhaṃ pakāseti. Esa yathā
yathāssa saddhammatejavihatavilayanakhaṇena milidarājahadaye vimati payātīti.
Niggahapañho ekādasamo.
Paṇāmesīti pabbājesi.
Appativattito’ti appahīṇo.
Nicchuhatīti nīharati.
Thala ṃ uss ādet ī’ti thala ṭṭ hāne r āsi ṃ karoti.