Bộ: Anya · Niruttidīpanīpāṭha
Niruttidīpanīpāṭha
Đang xem liên mạch theo sách (311 trang nguồn) · Đang giới hạn hiển thị 25 trang đầu để tránh lag
Pāli
Namo tassa bhagavato arahato samm āsambuddhassa
Niruttidīpanīpāṭha
Ganthārambha
1. Catur āsītisahassa , dhammakkhandh āpabha ṅkar ā;
Lokamhi yassa jotanti, nantavaṇṇapabhassarā.
2. Anantavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, vande niruttipāraguṃ;
Saddhammañcassa saṅghañca, visuddhavaṇṇabhājanaṃ.
3. Moggallāno mahāñāṇī, niruttāraññakesarī;
Nadi byākaraṇaṃnādaṃ, sogatāraññabyāpanaṃ.
4. Tassatthaṃ dīpayissāmi, nānārāsiṃvibhājayaṃ;
Ogāyha saddasatthāni, navaṅgaṃ satthusāsananti.
1. Sandhikaṇḍa
Saññārāsi
Garusaññārāsi
Vaṇṇo, saro, savaṇṇo, dīgho, rasso, byañjano, vaggo, niggahītaṃ.
1. Aādayo titālīsaṃ
[titālīsa (bahūsu)] vaṇṇā [ka. 2; rū. 2; nī. 1, 2] .
Aādayo bindantā tecattālīsakkharā vaṇṇā nāma honti.
A, ā, i, ī,u, ū, eta, e, ota, o. Ka, kha, ga, gha, ṅa, ca, cha, ja, jha, ña, ṭa, ṭha, ḍa, ḍha, ṇa, ta, tha, da,
dha, na, pa, pha, ba, bha, ma, ya, ra, la,va sa, ha, ḷa, aṃ. Atthaṃ vaṇṇenti pakāsentīti vaṇṇā, akkharāti
ca vuccanti, nāmapaññattirūpattā nakkharanti khayavayaṃ na gacchantīti akkharā. ‘‘Nāmagottaṃ na
jīratī’’ti [saṃ. ni. 1.76] hi vuttaṃ.
2. Dasādo sarā[ka. 3; rū. 3; nī. 3] .
Tesu vaṇṇesu ādimhi dasa vaṇṇā sarānāma honti. Sayameva laddhasarūpā hutvā rājanti virocantīti
sarā.
3. Dve dve savaṇṇā .
Tesu saresu dve dvesarā savaṇṇā nāma honti.
A, ā avaṇṇo, i, ī ivaṇṇo, u, ū uvaṇṇo, eta, e etavaṇṇo, ota, o otavaṇṇo. Samāno vaṇṇo suti etesanti
savaṇṇā, sarūpāti ca vuccanti, samānaṃ rūpaṃ suti etesanti sarūpā.
4. Pubbo rasso [ka. 4; rū. 4; nī. 4.22] .
Dv īsu dv īsu sava ṇṇ esu yo yo pubbo hoti, so so rasso n āma hoti. Rassena k ālena vattabb āti rass ā,
rassakālo nāma akkhidalānaṃ ummisananimmisanasamakālo.
Tattha eta, ota iti dve ekapadasaṃyoge pare kvaci labbhanti. Eṭṭhi, seṭṭho, oṭṭho, sotthi.
Ekapadasaṃyogeti kiṃ? Padantarasaṃyoge pare rassā mā hontūti. Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane,
[jā. 2.22.5] putto tyāhaṃ mahārāja [jā. 1.1.7] .
Kvacīti kiṃ? Ekapadasaṃyogepi vaggantesu vā ya, ra, la, vesu vā paresu rassā mā hontūti. Enti,
senti, eyya, bhāseyya, meṇḍo, soṇḍo.
5. Paro dīgho [ka. 5; rū. 5; nī. 5] .
Dvīsu dvīsu savaṇṇesu yo yo paro hoti, so so dīgho nāma hoti. Dīghena kālena vattabbāti dīghā,
dīghakālo nāma rassehi diguṇakālo.
6. Kādayo byañjanā[ka. 6; rū. 8; nī. 6] .
Tesu vaṇṇesu kādayo bindantā vaṇṇā byañjanānāma honti. Atthaṃ byañjayantīti byañjanā. Te
pana suddhā addhamattikā, rassayuttā diyaddhamattikā, dīghayuttā tiyaddhamattikā.
7. Pañcapañcakā vaggā[ka. 7; rū 9; nī. 7] .
Tesu byañjanesu kādi-mantā pañcabyañjanapañcakā vaggānāma honti.
Kādi pañcako kavaggo, cādi ca vaggo, ṭādi ṭavaggo, tādi tavaggo, pādi pavaggo. Sesā avaggāti
siddhaṃ. Vaṇṇuddese ekaṭṭhānikānaṃ byañjanānaṃ vagge samūhe niyuttāti vaggā.
8. Bindu niggahītaṃ[ka. 8; rū. 10; nī. 8] .
Ante bindumatto vaṇṇo niggahītaṃnāma. Niggayha gayhati uccāriyatīti niggahītaṃ.
Garusaññārāsi niṭṭhito.
Byañjanavuttirāsi
Ṭhānaṃ, karaṇaṃ, payatanaṃ [rū. 2 (piṭṭhe); nī 6 (piṭṭhe); 23 (suttaṅke)] .
Cha ṭhānāni – kaṇṭhaṭṭhānaṃ, tāluṭṭhānaṃ, muddhaṭṭhānaṃ, dantaṭṭhānaṃ, oṭṭhaṭṭhānaṃ,
nāsikaṭṭhānaṃ. Tesu byattaṃ vadantena yattha ‘‘akkha’’nti vuccati, taṃ kaṇṭhaṭṭhānaṃ. Yattha
‘‘iccha’’nti, taṃ tāluṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘raṭṭha’’nti, taṃ muddhaṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘sattha’’nti, taṃ
dantaṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘puppha’’nti vuccati, taṃ oṭṭhaṭṭhānaṃ. Nāsapadeso nāsikaṭṭhānaṃ.
Katthaci pana uraṭṭhānaṃ, siraṭṭhānaṃ, jivhāmūlaṭṭhānantipi āgataṃ. Tattha siraṭṭhānaṃ nāma
muddhaṭṭhānameva. Jivhāmūlaṭṭhānaṃ pana sabbavaṇṇānaṃ sādhāraṇanti vadanti.
Karaṇaṃcatubbidhaṃ – jivhāmūlaṃ, jivhopaggaṃ, jivhaggaṃ, sakaṭṭhānanti.
Payatanaṃcatubbidhaṃ – saṃvuṭaṃ, vivaṭaṃ, phuṭṭhaṃ, īsaṃphuṭṭhanti. Tattha karaṇānaṃ
sakasaka ṭṭ hānehi saddhi ṃ sa ṃvara ṇā diko vises ākāro sa ṃvu ṭā di n āma.
Tattha ka ṇṭ hapades āna ṃ aññamañña ṃ sa ṅgha ṭṭ anena uppann ā ava ṇṇ a, kavagga, hak ārā ka ṇṭ haj ā
nāma. Tālumhi jivhāmajjhasaṅghaṭṭanena uppannā ivaṇṇa, cavagga, yakārā tālujānāma.
Mukhabbhantaramuddhamhi jivhopaggasaṅghaṭṭanena uppannā ṭavagga, ra, ḷakārā muddhajānāma.
Upari dantapantiyaṃ jivhaggasaṅghaṭṭanena uppannā tavagga, la, sakārā dantajānāma.
Oṭṭhadvayasaṅghaṭṭanena uppannā uvaṇṇa, pavaggā oṭṭhajānāma. Niggahītaṃ nāsikajaṃnāma.
Pañcavaggantā pana nāsikaṭṭhānepi sakaṭṭhānepi jāyanti. Ekāro kaṇṭhatālujo . Okāro kaṇṭhoṭṭhajo .
Vakāro dantoṭṭhajo . Apica ivaṇṇuvaṇṇā kaṇṭhepi jāyantiyeva. Yadā hakāro vaggantehi vā ya, ra, la,
vehi vā yutto hoti, tadā urajo ti vadanti. Pañho, tuṇhi, nhāto, vimhito, gayhate, vulhate, avhānaṃ.
Kaṇṭhaṃ saṃvaritvā uccārito akāro saṃvuṭo nāma. Sakasakaṭṭhāna, karaṇāni vivaritvā uccāritā
sesasarā ca sa, hakārā ca vivaṭā nāma. Tāniyeva gāḷhaṃ phusāpetvā uccāritā pañcavaggā phuṭṭhānāma.
Thokaṃ phusāpetvā uccāritā ya, ra, la, vā īsaṃphuṭṭhānāma. Tattha oṭṭhajesu tāva pavaggaṃ
vadantānaṃ oṭṭhadvayassa gāḷhaṃ phusanaṃ icchitabbaṃ. Kasmā? Phuṭṭhapayatanikattā pavaggassa.
Uvaṇṇaṃ vadantānaṃ pana oṭṭhadvayassa vivaraṇaṃ icchitabbaṃ. Kasmā? Vivaṭapayatanikattā
uvaṇṇassa. Esa nayo sesesu sabbesūti.
Cūḷaniruttiyaṃ pana sabbe rassasarā saṃvuṭā nāma, sabbedīghasarā vivaṭā nāmāti vuttaṃ. Tathā
saddasāratthajāliniyaṃ, katthaci sakkaṭaganthe ca. Idaṃ yuttataraṃ. Aññaṭṭhānikabyañjanehi yuttā sarā
attano ṭhāna, karaṇāni jahantāpi payatanaṃ na jahanti. Tasmā nānāvaṇṇānaṃ saṃsagge payatanānaṃ
saṃsaggabhedopi veditabboti. Tattha ‘‘suṇātu me’’ti vadanto yadi ṇā-kāraṃ jivhaggena dantaṭṭhāne
katvā vadeyya, dantajo nā-kāro eva bhaveyya. Tu-kārañca jivhopaggena muddhaṭṭhāne katvā vadeyya,
muddhajo ṭu-kāro eva bhaveyya. Evañca sati akkharavipatti nāma siyā. Esa nayo sesesu
muddhajadantajesu. Tasmā kammavācaṃ sāventehi nāma ṭhāna, karaṇa, payatanesu suṭṭhu kusalehi
bhavitabbanti.
Sithilañca, dhanitañca, dīghaṃ, rassaṃ, garuṃ, lahuṃ;
Niggahītaṃ, vimuttañca, sambandhañca, vavatthitaṃ
[nī. 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16-19, 20,
21 suttesu passitabbaṃ].
Mudunā vacīpayogena vattabbā vaggapaṭhama, tatiya, pañcamā sithilānāma. Thaddhena
vacīpayogena vattabbā vaggadutiya, catutthā dhanitānāma. Dīgha, rassāpubbe vuttā. Dīghā ceva
saṃyogapubbā ca niggahītantā ca garukānāma. Sesā lahukānāma. Yathā saddasahito vāto
mukhachiddena bahi anikkhamma nāsasotābhimukho hoti, tathā mukhaṃ avivaṭaṃ katvā vattabbaṃ
byañjanaṃ niggahītaṃnāma. Tena yuttāni sabbabyañjanāni niggahītantāni nāma. Sesā vimuttānāma.
Padasandhivasena vattabbaṃ sambandhaṃnāma. Padacchedaṃ katvā vattabbaṃ vavatthitaṃnāma.
Byañjanavuttirāsi niṭṭhito.
Lahusaññārāsi
Jho, lo, po, gho, go.
9. Yuvaṇṇā
[iyuvaṇṇā (bahūsu)] jhalā nāmassante [ka. 58; rū. 29; nī. 205] .
Anitthiliṅgassa nāmassa ante ivaṇṇuvaṇṇā kamena jhalasaññā honti.
10 . Pitthiyaṃ
[ka. 59; rū. 182; nī. 206] .
Itthiliṅge nāmassante ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti.
11 . Gh ā[ka. 60; r ū. 177; n ī. 207] .
Gho
, Ā iti dvipadaṃ. Itthiliṅge ākāro ghasañño hoti.
12 . Go syālapane
[ka. 57; rū. 71; nī. 214] .
Ālapane si gasañño hoti.
Lahusaññārāsi niṭṭhito.
Saṅketarāsi
13 . Vidhi visesanaṃ yaṃ tassa [caṃ. 1.1.6; pā. 1.1.72; vidhibbisesanantassa (bahūsu)] .
Sutte yaṃ visesanaṃ dissati, tassa vidhi ñātabbo.
‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. Narā, nare. Yonanti visesanaṃ. Ṭāṭeti vidhi.
14 . Sattamiyaṃ pubbassa
[rū. 8 (piṭṭhe); caṃ. 1.1.7; pā. 1.1.66] .
Sattamīniddese pubbavaṇṇasseva vidhi ñātabbo.
‘Saro lopo sare’. Lokaggo
[apa. thera 1.12.57] .
15 . Pañcamiyaṃ parassa [caṃ. 1.1.8; pā. 1.1.67] .
Pañcamīniddese parasseva vidhi ñātabbo.
‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. Narā, nare.
16 . Ādissa
[caṃ. 1.1.9; pā. 1.1.54] .
Parassa sissamāno [dissamāno (mū)] vidhi ādivaṇṇassa ñātabbo.
‘Ra saṅkhyāto vā’. Terasa.
17 . Chaṭṭhiyantassa
[caṃ. 1.1.10; pā. 1.1.52] .
Chaṭṭhīniddese tadantassa vidhi ñātabbo.
‘Rājassi nāmhi’. Rājinā.
18 . Ṅānubandho
[caṃ. 1.1.11; pā. 1.1.53] .
Ṅānubandho ādeso chaṭṭhīniddiṭṭhassa antassa ñātabbo.
‘Gossāvaṅa’. Gavassaṃ.
19 . Ṭā nubandhonekava ṇṇ o sabbassa [ca ṃ. 1.1.12; p ā. 1.1.55; ṭā nubandh ānekava ṇṇā sabbassa
(bahūsu)] .
Yo ca ṭānubandho ādeso, yo ca anekavaṇṇo ādeso, tadubhayaṃ chaṭṭhīniddiṭṭhassa sabbasseva
vaṇṇasamudāyassa ñātabbaṃ.
Ṭānubandhe tāva –
‘Imassānitthiyaṃ ṭe’. Esu.
Anekavaṇṇe –
‘Animi nāmhi’. Anena, iminā.
20 . Ñakānubandhā ādyantā
[caṃ. 1.1.13; pā. 1.1.46] .
Ñānubandho āgamo ca kānubandho āgamo ca kamena chaṭṭhīniddiṭṭhassa ādimhi ca ante ca
ñātabbo.
Ñānubandhe –
‘Brūto tissiña’. Braviti.
Kānubandhe –
‘Bhūssa vuka’. Babhuva.
21 . Mānubandho sarānamantā paro
[caṃ. 1.1.14; pā. 1.1.47] .
Mānubandho āgamo sarānaṃ antasaramhā paro hoti.
‘Najjāyo svāma’. Najjāyo sandanti. ‘Maṃ vā rudhādīnaṃ’. Rundhati. ‘Jara sadānamīma vā’. Jīrati,
sīdati.
Imasmiṃ byākaraṇe anekasaratā nāma nadī, purisa iccādīsu liṅgapadesu eva atthi, gamu,
pacaiccādīsu dhātupadesu natthi. Sabbadhātuyo byañjanantā eva honti, dhātvantalopakiccaṃ natthi.
Tasmā najjāyoti ettha ī-kāro antasaro nāma. Tato ‘najjāyo svāma’ iti suttena ā-kārāgamo. Rundhatīti
ettha pana u-kāro antasaro nāma, tato ‘‘maṃ vā rudhādīna’’nti suttena bindāgamo. Evaṃ jīrati, sīdati
iccādīsu. Mrammapotthakesu pana ‘‘mānubandho padānamantā paro’’ti pāṭho, so sīhaḷapotthakehi na
sameti.
22 . Vippaṭisedhe
[caṃ. 1.1.16; pā. 1.4.2] .
Samānavisayānaṃ dvinnaṃ vidhīnaṃ aññamaññapaṭisedharahite ṭhāne yebhuyyena paro vidhi
okāsaṃ labhati.
Cattārome bhikkhave dhammā [aṅguttaranikāye] -ettha cattārimeti pubbalope sampatte paralopo
okāsaṃ labhati.
23 . Sa ṅketo n āvayavonubandho [ca ṃ. 1.1.5] .
Yo va ṇṇ o payogassa avayavo na hoti, suttesu sa ṅketamatto hoti, so anubandho n āma.
‘Gossāva’. Gavassaṃ-etena padarūpavidhāne anubandho upayogaṃ na gacchatīti ñāpeti.
24 . Vaṇṇaparena savaṇṇopi .
Vaṇṇasaddo paro etasmāti vaṇṇaparo, vaṇṇaparena rassasarena savaṇṇopi gayhati sayañca,
avaṇṇoti vutte ā-kāropi gayhati a-kāro cāti vuttaṃ hoti. Evaṃ ivaṇṇuvaṇṇesu.
25 . Ntuvantumantāvantutavantusambandhī[ntu vantumantvāvantutavantu sambandhī
(bahūsu)] .
Ntuiti vutte vantu, mantu, āvantu, tavantūnaṃ sambandhībhūto ntukāro gayhati.
‘Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’. Guṇavanto, satimanto, yāvanto, bhuttavanto.
Saṅketarāsi niṭṭhito.
Sandhividhāna
Atha sandhividhānaṃ dīpiyate.
Lopo, dīgho, rasso, vuddhi, ādeso, āgamo, dvibhāvo, vipallāso.
Loparāsi
26 . Saro lopo sare
[ka. 12; rū. 13; nī. 30] .
Luppatīti lopo. Sare pare sarūpo vā asarūpo vā pubbo saro lopo hoti.
Sarūpe tāva –
Avaṇṇe-lokaggo
[apa. thera 1.12.57] , bhavāsavo, [dha. sa. 1102] avijjāsavo [dha. sa. 1102] ,
avijjānusayo [vibha. 949] .
Ivaṇṇe-munindo, munīrito, varavādīrito, itthindriyaṃ [vibha. 219] .
Uvaṇṇe-bahūpakāro [jā. 1.22.588] , bahukā ūmi bahūmi, sarabhuyā ūmi sarabhūmi, sarabhuyā
udakaṃ sarabhūdakaṃ.
Asarūpe –
Sotindriyaṃ
[vibha. 219] , kāmupādānaṃ, bhavesanā [dī. ni. 3.305] , bhavogho [dha. sa. 1156] , so
tuṇhassa [pārā. 381] , diṭṭhānusayo [vibha. 949] , diṭṭhupādānaṃ, diṭṭhekaṭṭhaṃ, diṭṭhogho [dha. sa.
1156] , mudindriyaṃ [mahāva. 9] , puttā matthi [dha. pa. 62] , urassa dukkho [pāci. 402] , asantettha na
dissanti [dha. pa. 304] iccādi.
Iti pubbaloparāsi.
27 . Paro kvaci [ka. 13; rū. 15; nī. 31] .
Pubbasaramh ā sar ūpo v ā asar ūpo v ā paro saro kvaci lopo hoti.
Sarūpe tāva –
Taṃ kadāssu bhavissati
[jā. 2.22.144 ādayo; taṃ kudassu] , kudāssu nāma dummedho,
dukkhassantaṃ karissati [dha. pa. 376] , yadāssa sīlaṃ paññañca [jā. 2.22.1474] , tadāssu kaṇhaṃ
yuñjanti [jā. 1.1.29] -kaṇhanti mahākaṇhagoṇaṃ, taṇhāssa vippahīnā, māssu kujjha rathesabha,
satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya [pārā. 167, 171] , āgatāttha tumhe, sotukāmāttha tumhe, māyyo
evarūpamakāsi, papaṃ avinduṃ [jā. 1.1.2] -pavaḍḍhaṃ āpaṃ labhiṃsūtyattho, nālaṃ kabaḷaṃ padātave
[jā. 1.1.27] -pa+ādātaveti chedo, gaṇhituntattho, ruppatīti rūpaṃ, bujjhatīti buddho-dīgho, aggīva
tappati, itthīva gacchati, nadīva sandati, mātupaṭṭhānaṃ, pitupaṭṭhānaṃ, yete dhammā ādikalyāṇā
[cūḷava. 399] iccādi.
Asarūpe –
Itissa
[pāci. 465] , itipi [pārā. 1] , assamaṇīsi [pārā. 135] , akataññūsi [dha. pa. 383] , vandehaṃ,
sohaṃ, yassadāni [mahāva. 242] , chāyāva anapāyinī [dha. pa. 2] , mādisesu kathāva kā, kinnumāva
samaṇiyo madhuvā maññati bālo [dha. pa. 69] , cakkhundriyaṃ [vibha. 219] , dveme bhikkhave dhammā
[a. ni. 2.3] , tayome bhikkhave dhammā [a. ni. 3.17] iccādi.
Kvacīti kiṃ? Katamā cānanda aniccasaññā [a. ni. 10.60] .
Iti paraloparāsi.
28 . Na dve vā.
Dve pubbaparasarā kvaci lopā na honti vā.
Appamādo amataṃ padaṃ
[dha. pa. 21] , ko imaṃ pathaviṃvicessati [dha. pa. 44] .
Kvacitveva? Sotindriyaṃ [vibha. 219] , cakkhundriyaṃ [vibha. 219] ,
Vāti kiṃ? Komaṃ vasaliṃ parāmasissati.
Ito paṭṭhāya yāvasandhikaṇḍāvasānā yuttaṭṭhānesu sabbattha kvacisaddo, vāsaddo ca vattante.
Tattha kvacisaddo nānāpayogaṃ dasseti. Vāsaddo ekapayogassa nānārūpaṃ dasseti. Lopanisedho.
29 . Parasarassa .
Niggahītamhā parasarassa kvaci lopo hoti vā.
Tvaṃsi
[pe. va. 47; jā. 2.22.764] , candaṃva vimalaṃ suddhaṃ [dha. pa. 413; su. ni. 642] ,
cakkaṃva vahato padaṃ [dha. pa. 1] , halaṃdāni pakāsituṃ [mahāva. 8] , kinti vadeyyaṃ, cīvaranti,
pattanti, bhikkhunti.
Iti saraloparāsi.
30 . Saṃyogādi lopo .
Sa ṃyogassa ādibh ūto byañjano kvaci lopo hoti v ā.
Puppha ṃsā uppajjati [p ārā. 36] –idha pubbasuttena saralopo, eva ṃsa te āsav ā pah īnā honti [ma. ni.
1.24] , sace bhutto bhaveyyāhaṃ, sājīvo garahito mama [mi. pa. 6.1.5] - assa+ājīvoti chedo, bhaveyyāti
attho.
Tīsu byañjanesu sarūpānaṃ dvinnaṃ ādibyañjanassa lopo – agyāgāraṃ [pāci. 326] , agyāhito,
vutyassa, vityānubhūyate, ekasataṃ khatyā [jā. 2.22.594] , ratyo, ratyā, ratyaṃ, sakvāhaṃ mārisa
devānamindo [saṃ. ni. 1.268] , iccādi.
Sarūpānanti kiṃ? Titthyā puthuso vadanti [su. ni. 897] , catutthyantaṃ, chaṭṭhuntaṃ,
cakkhvābādhaṃ, vatthvettha.
Iti byañjanaloparāsi.
31 . Lopo .
Niggahītassa kvaci lopo hoti vā.
Sare pare tāva –
Evāhaṃ cintayitvāna
[bu. vaṃ. 2.27] , pupphadānaṃ adāsahaṃ-adāsiṃ+ahanti chedo, bindulopo,
puna pubbasaralopo, tuyhatthāya mahāmuni, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ [dī. ni. 2.178] , tāsāhaṃ santike
[pāci. 709] , tesāhaṃ evaṃ vadāmi, pañcannetaṃ dhammānaṃ adhivacanaṃ, channetaṃ dhammānaṃ
adhivacanaṃ, samaṇa tveva pucchāmi [jā. 2.22.253 samaṇa teva] , brāhmaṇa tveva pucchāmi [jā.
2.22.258 brāhmaṇa teva] -tvaṃ+evāti chedo, vidūnaggamiti.
Byañjane pare –
Taṃ tuyhamūle paṭidesemi.
Gāthāyaṃ –
Ariyasaccānadassanaṃ
[khu. pā. 5.11] , etaṃ buddhāna sāsanaṃ [dha. pa. 183] , khandhānañca
paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca [dha. sa. aṭṭha. nidānakathā].
Māgame pare –
Garuḷo uragāmiva
[jā. 1.4.124 supaṇṇo] , dhammo arahatāmiva [dī. ni. 2.348] , āloko passatāmiva
[su. ni. 769] , bako kakkaṭakāmiva [jā. 1.1.38] , nabhaṃ tārakitāmiva [jā. 2.22.1989 tārācitāmiva] ,
padumaṃ hatthagatāmiva [jā. 2.22.2336] -etesu māgame bindulopo, byañjane pubbasaradīgho ca.
Tathā saṃupasaggassa bindulope antasaradīgho –
Sārāgo, sāratto, avisāhāro, sārambho, sāraddho, sāketaṃ nagaraṃ, sādhāraṇaṃ, saṃ assa atthīti
sāmī.
Samāse tumantamhi niccaṃ –
Kattukāmo, gantukāmo iccādi.
Iti bindulopar āsi.
32 . Sy ādilopo pubbassekassa .
Vicchāyaṃ ekassa vibhatyantassa padassa dvitte kate pubbapadassa syādilopo hoti.
Ekekaṃ, ekekāni, ekekena, ekekassa iccādi.
Māgame –
Ekamekaṃ, ekamekāni iccādi.
Iti syādiloparāsi.
Appavidhānamuccate.
33 . Tadaminādīni
[caṃ. 5.2.1.27; pā. 6.3.109; mu. 2.34; kā. 2.27] .
Mahāvuttisuttamidaṃ, tadaminādīni padarūpāni iminā nipātanena sijjhantīti attho.
Saralopo byañjane –
Lābu=alābu, pidhānaṃ=apidhānaṃ, dvāraṃ pidahitvā=apidahitvā, gini=aggini, ratnaṃ=ratanaṃ,
nhānaṃ=nahānaṃ, asnāti=asanāti, hanti=hanati, hanti kuddho puthujjano
[a. ni. 7.64] , phalaṃ ve
kadaliṃ hanti [a. ni. 4.68] , sakkāro kāpurisaṃ hanti. Katthaci bahuvacanampi dissati. Vikkosamānā
tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ [jā. 2.22.2370] .
Ivaṇṇalope –
Ārāmarukkhacetyāni=cetiyāni
[dha. pa. 188] , athatthekasataṃ khatyā [jā. 2.22.594] =khattiyā,
tithyā puthuso vadanti [su. ni. 897] . Tithyā puthuso niviṭṭhā [su. ni. 898] =titthiyā.
Viddhasto=viddhaṃsito, utrasto=utrāsito, sneho=sineho, klesavatthūni=kilesavatthūni, kriyā=kiriyā,
plavanti=pilavanti.
Uvaṇṇalope –
Paddhāni=padumāni, usmā=usumā iccādi.
Saṃyogādibyañjanalopo ca –
Puttānañhi vadho dukho, mātigho labhate dukhaṃ, appassādā kāmā dukhā, natthi kāmaparaṃ
dukhaṃ
[jā. 2.19.118] , sekho=sekkho, apekhā=apekkhā, upasampadāpekho=upasampadāpekkho
[mahāva. 70] iccādi.
Sarena saha byañjanalopo –
Paṭisaṅkhā yoniso
[a. ni. 6.58] , akkhāti=akkhāyati, gandhaṃ ghāti=ghāyati, abhiññā=abhiññāya,
pariññā=pariññāya, adhiṭṭhā=adhiṭṭhāya, patiṭṭhā=patiṭṭhāya, āvīkatā hissa phāsu [mahāva. 134] ,
assavanatā dhammassa parihāyanti [mahāva. 8] , vipāko tadārammaṇatā uppajjati [paṭṭhā. 3.1.98] ,
dasāhaparamatā dhāretabbaṃ [pārā. 462] , nāyaṃ brāhmaṇabhojanatthā, tilodano hehiti [jā. 1.8.1] ,
visasenova gārayho, yassatthā rukkharopakā [jā. 1.3.54] =visasenovāti evaṃnāmako rājā eva, yassatthā
dūram āyanti [j ā. 1.3.28] –yass āti udarassa, pitu atth ā candavat ī [jā. 1.9.66] , up ādārūpa ṃ, anup ādā
vimutto, saddh āpabbajito, upanidh āpaññatti. Sa ṃvidh āvah āro, y āti=y āyati, v āti=v āyati,
nibbāti=nibbāyati, nibbanti=nibbāyanti, pahāti=pahāyati, sappatisso=sappatissayo,
suhado=suhadayo=sabbattha yalopo,
Mukharo=mukhakharo, vācākaraṇo=vākkaraṇo, vācāpatho=byappatho=vāssa byattaṃ, rassattañca,
evaṃ byākho=evaṃ viya kho=vissa byattaṃ, dīgho ca yalopo ca.
Lolupo, momuho, kukkuco, susukho, roruvoiccādīsu pana atisayatthadīpanatthaṃ padadvittaṃ
katvā pubbapadesu akkharalopo.
Padalopo ādimajjhantesu –
Datto=devadatto, assehi yutto ratho=assaratho, rūpabhavo=rūpaṃ, arūpabhavo=arūpaṃ iccādi.
Loparāsi niṭṭhito.
Dīgha, rassarāsi
Atha dīgha, rassā dīpiyante.
34 . Sesā dīghā.
Pakkhittamidaṃ suttaṃ. Luttehi vā ādesakatehi vā vaṇṇehi sesā rassasarā kvaci dīghā honti vā.
Pubbalutte tāva –
Tatrāyamādi bhavatiṃ
[dha. pa. 375] , tatrābhiratimiccheyya [dha. pa. 88; saṃ. ni. 5.198] ,
buddhānussati, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ [su. ni. 183] , anāgārehi cūbhayaṃ [dha. pa. 404; su.
ni. 633] , dhammūpasaṃhitā [dī. ni. 2.349] , tathūpamaṃ dhammavaraṃ adesayi [khu. pā. 6.13] , tesaṃ
vūpasamo sukho [dī. ni. 2.221] iccādi.
Paralutte –
Ajitāti bhagavā avoca
[su. ni. 1039, 1041] , sumedho sājāto cāti, ruppatīti rūpaṃ [saṃ. ni. 3.79] ,
bujjhatīti buddho, sādhūtipatissuṇitvā [dha. pa. aṭṭha. 1.4 kāḷayakkhinīvatthu] , kiṃsūdha vittaṃ
purisassa seṭṭhaṃ [su. ni. 184] iccādi.
Bindulutte –
Tāsāhaṃ
[pāci. 709] , tesāhaṃ [jā. 2.22.313] .
Ādesesu –
Myāyaṃdhammo
[mahāva. 7] , svāhaṃ [pe. va. 485] , vityānubhūyate iccādi.
Yadipi imāni rūpāni byañjane uparisuttena sijjhanti, luttādesesu pana niccamiva
dīghasiddhiñāpanatthaṃ idaṃ suttaṃ pakkhittanti daṭṭhabbaṃ.
35 . Byañjane d īgharass ā[ka. 25, 26; n ī. 35, 36, 64, 71, 165, 179] .
Byañjane pare rassad īgh āna ṃ kvaci d īgha, rass ā honti v ā. Tattha d īghavidhi n āma g āth āvasena v ā
āgamavasena vā vacanasukhavasena vā buddhisukhavasena vā hoti.
Tattha gāthāvasena tāva –
Madhuvāmaññati bālo
[dha. pa. 69] , khantī ca sovacassatā [khu. pā. 5.10] , evaṃ gāme munī care
[dha. pa. 49] , sakko ujū ca suhujū ca [khu. pā. 9.1] iccādi.
Āgame –
Uragāmiva
[jā. 1.7.30] , arahatāmiva [dī. ni. 2.348] , passatāmiva [su. ni. 769] iccādi.
Gāthāvasenātipi yujjati.
Vacanasukhañca buddhisukhañca purime sesadīghepi labbhati.
Tattha vacanasukhe –
Chārattaṃ mānattaṃ
[cūḷava. 97] , pakaṭṭhaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, pāsādo, pākāro, pāvassi megho,
nagaraṃ pāvisi, pāvekkhi, pārisuddhi, pāṭipado, caturāsītisahassāni [dha. sa. aṭṭha. 584] iccādi.
Buddhisukhaṃ nāma padacchedañāṇasukhaṃ. Tattha –
Sātthaṃ sabyañjanaṃ
[pārā. 1] , sātthikā dhammadesanā, cakkhumāssa yathā andho iccādi.
Bindulutte pana sārāgo, sāratto iccādīni pubbe uddhaṭāniyeva.
Iti dīgharāsi.
Rassasandhimhi gāthāvasena tāva –
Yiṭṭhaṃvahutaṃva loke
[dha. pa. 108] , bhovādi nāma so hoti [dha. pa. 396; su. ni. 625] , yathābhāvi
guṇena so iccādi.
Āgame ya, ra, dāgamesu pubbarasso –
Yathayidaṃ
[a. ni. 1.1-4] , tathayidaṃ, yathariva amhākaṃ bhagavā, tathariva bhikkhusaṅgho,
sammadeva samācare [saṃ. ni. 1.112] , sammadakkhāto mayā satisambojjhaṅgo [saṃ. ni. 5.194] iccādi.
Saṃyogarasso nāma bahulaṃ labbhati –
Akkamo, parakkamo, akkhāto, aññā, aññindriyaṃ, aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugata, attharaṇaṃ,
apphoṭeti, alliyati, acchindati, assādo, ābhassaro, pabhassaro, sabbaññutaññāṇaṃ, jhānassa lābhimhi
vasimhi
[pārā. 203-204] .
Tā, topaccayesupi rasso –
Kataññutā, atthaññutā, dhammaññutā, kaññato, nadito, vadhuto.
Sam āse –
Itthipuma ṃ , itthili ṅga ṃ , itthibh āvo, sabbaññubuddho icc ādi.
Iti rassarāsi.
Dīgha, rassarāsi niṭṭhito.
Vuddhirāsi
Atha vuddhisandhi dīpiyate.
36 . Yuvaṇṇānameo luttā
[ka. 14; rū. 16; nī. 34] .
Luttā pubbasaramhā vā parasaramhā vā sesānaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ kamena e, oādesā honti vā.
Paraivaṇṇe –
Bandhusseva samāgamo, ateva me acchariyaṃ
[jā. 2.22.1988] , vāteritaṃ, jineritaṃ.
Parauvaṇṇe –
Gaṅgodakaṃ, pattaṃ vodakaṃ katvā
[cūḷava. 376] , saṅkhyaṃ [su. ni. 754] nopeti vedagū [mahāni.
6] , udakomiva jātaṃ.
Kriyāpadesu –
Veti, apeti, upeti, apekkhā, upekkhā iccādi.
Pubbaivaṇṇe –
Rathesabho, janesabho, munelayo iccādi- tattha rathīnaṃ āsabho jeṭṭhakoti rathesabho, rathīnanti
rathavantānaṃ ratharuḷhānaṃ yodhānanti attho. Janīnaṃ āsabho janesabho, janīnanti janavantānaṃ
issarānaṃ. Munīnaṃ ālayo vihāro munelayo.
Pubbauvaṇṇe –
Sundarā itthī sotthi, sundaro attho yassāti sotthi, rassattaṃ, maṅgalaṃ.
Vuddhirāsi niṭṭhito.
Ādesasandhi
Athādesasandhi dīpiyate.
37 . Yavā sare
[ka. 18, 19, 21, 45; nī. 44, 46, 47, 51, 58] .
Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ ya, vādesā honti vā.
Ivaṇṇe –
Paṭisanthāravutyassa
[dha. pa. 376] , sabbā vityānubhūyate, kyāhaṃ aparajjhāmi [pārā. 383] – idha
pa ṭhama ṃ bindhulopo, sut ā ca pa ṇḍ it ātyattha, sut ā ca pa ṇḍ it ātyamh ā [jā. 2.21.149] , ñ āto
senāpatītyāhaṃ [jā. 2.21.94] , iccetaṃ kusalaṃ [pārā. 411] , iccassa vacanīyaṃ [dīghanikāye] ,
paccuttaritvā, paccāharati [pārā. 305-307] , pacceti, paccayo, acceti, accayo [dī. ni. 1.251] , accāyaṃ
majjhimo khaṇḍo [jā. 1.7.33] – atireko ayaṃ majjhimo khaṇḍotyattho, apuccaṇḍatā – aputiaṇḍatātyattho,
jaccandho, jaccagh ānako, jacceḷako, abbhuggacchati, abbheti, abbhokāso [dī. ni. 1.191] , ajjhokāso
ajjhāgamā iccādi.
Vātveva? Itissa muhuttampi [pāci. 465] , atisigaṇo, adhīritaṃ.
Ettha ca iccetantiādīsu iminā suttena iti, pati, atiputi, jāti, abhi, adhisaddānaṃ ivaṇṇassa yattaṃ,
‘tavagga, varaṇāna’…nti suttena yamhi tavaggassa cattaṃ, ‘vagga, la, sehi te’ti suttena yassa
pubbarūpattaṃ, abhi, adhisaddesu pana ‘catutthadutiyesvesa’…nti suttena vaggacatutthānaṃ tatiyattaṃ.
Uvaṇṇe –
Cakkhvābādhamāgacchati, pātvākāsi
[ma. ni. 2.308] , vatthvettha vihitaṃ niccaṃ, dvākāro [mahāva.
9] , madhvāsavo [pāci. 328] , anvayo, anveti, svākkhāto [mahāva. 26, 62] , svākāro [mahāva. 9] ,
bahvābādho iccādi.
38 . Eonaṃ[ka. 17, 18; rū. 19, 20; nī. 43, 44] .
Sare pare e, onaṃ ya, vādeso hoti vā.
Kyassa byapathayo assu
[su. ni. 967] , kyassu idha gocarā [su. ni. 967] -ke+assa puggalassāti attho,
byapathayoti vacanapathā, yathā nāmaṃ tathā jhassa-ce+assāti chedo, tyāhaṃ evaṃ vadeyyaṃ [ma. ni.
1.30] , tyassa pahīnā honti, putto tyāhaṃ mahārāja [jā. 1.1.7] , pabbatyāhaṃ gandhamādane [jā.
2.22.397] , adhigato kho myāyaṃ dhammo [mahāva. 7] , yyassa vippaṭisārajā, yyassa te honti
anatthakāmā, yyassu maññāmi samaṇe-ettha ca avisiṭṭhepi vacanasadde ye+assāti
padacchedabuddhisukhatthaṃ ‘yyassā’ti potthakāropanaṃ yujjatiyeva, yathā taṃ? ‘Yadāssa sīlaṃ
paññañca’ [jā. 2.22.1474] iccādīsu viya, kvatthosi jīvitena me, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo
[dī. ni. 2.35] , atha khvassa, atthi khvetaṃ brāhmaṇa, yatvādhikaraṇaṃ [dī. ni. 1.213] , yvāhaṃ, svāhaṃ
iccādi.
Vātveva? So ahaṃ vicarissāmi [su. ni. 194] , so ahaṃ bhante.
39 . Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa[moga. 5-136 (yuvaṇṇāna miya ṅu va ṅa sare)] .
Sare pare ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ padānaṃ iyaṅa, uvaṅādesā honti vā. Ṅānubandho antādesattho.
Evaṃ sabbattha.
Idha ekekassa padassa rūpadvayaṃ vuccate.
Ivaṇṇe –
Tiyantaṃ tyantaṃ – tattha tiyantanti iminā suttena siddhaṃ, tyantanti ‘yavā sare’ti suttena. Evaṃ
sesesu. Aggiyāgāre agyāgāre, catutthiyatthe
[mahāva. 37] catutthyatthe, pañcamiyatthe pañcamyatthe,
pathaviyākāso pathabyākāso, viyañjanaṃ byañjanaṃ, viyākato byākato, viyākaṃsu byākaṃsu, viyatto
byatto, viyūḷho byūḷho, dhammaṃ adhiyeti ajjheti, patiyeti pacceti pattiyāyati vā, pariyaṅko pallaṅko,
vipariyāso vipallāso, idha ekarūpaṃ hoti – pariyatti, pariyatto, pariyāyo, pallaṅkoiccādīsu parisadde
rassa latta ṃ katv ā issa ‘yav ā sare ’ti yatte kate yassa pubbar ūpatta ṃ .
Uva ṇṇ e –
Bhikkhuvāsane, sayambhuvāsane, idhapi rūpadvayaṃ labbhati – duvaṅgikaṃ=dvaṅgikaṃ,
bhuvādigaṇo=bhvādigaṇo iccādi.
40 . Vitisseve vā[rū. 33 (piṭṭhe)] .
Evasadde pare itisaddassa i-kārassa vo hoti vā.
Itveva coro aṅgulimālo, samuddotveva saṅkhyaṃ
[udā. 45] gacchati, mahāudakakkhandhotveva
saṅkhyaṃ gacchati, mahāsammatotveva paṭhamaṃ akkharaṃ nibbattaṃ [dī. ni. 3.131] , isigilitveva
samaññā ahosi [ma. ni. 3.133] .
Vāti kiṃ? Iccevattho, samuddoteva saṅkhyaṃ gacchati.
Suttavibhattena evasadde pare aññati-kārassa vattaṃ. Vilapatveva so dijo
[jā. 1.6.103] ,
anusetvevassa kāmarāgo, anusetvevassa rūparāgo – anuseti+eva+assāti chedo, hotveva
kāriyasanniṭṭhānaṃ, hoteva vā.
41 . Eonama vaṇṇe
[ka. 27; rū 39; nī. 66, 163-4] .
Sarabyañjanabhūte vaṇṇe pare e, onaṃ attaṃ hoti vā. Tattha essa attaṃ yebhuyyena ma,
dāgamesveva hoti.
Akaramhasa te kiccaṃ [jā. 1.4.29] – akaramhasetyattho, disvā yācakamāgate [jā. 1.7.58;
2.22.2261] , disvā paṇḍitamāgate [jā. 2.22.783] , yamāhu natthi vīriyanti [jā. 2.18.162] – ye+āhutyattho.
Kadassu – ke+assu, yadeva te jātinissitā, tadeva te jarānissitāye+eva, te+evāti chedo, sve bhavo
svātanaṃ [pārā. 22] – byañjane dīgho.
Omhi –
Sa sīlavā
[dha. pa. 84] , sa paññavā, sa ve kāsāvamarahati [dha. pa. 10] , esa attho, esa dhammo [dha.
pa. 5] , dinnamāsi janindena [jā. 2.22.2161 (dinnamhāti janindena)] – dinno+āsīti chedo, maggamatthi
[vibha. aṭṭha. 189] – maggo+atthi, aggamakkhāyati [a. ni. 1.47] , paccayākārameva ca [vibha. aṭṭha. 225] ,
saṅgho pabbatamiva, saddo cicciṭamiva, hiyyo bhavo hiyyattanaṃ, pāto asanaṃ pātarāso,
pātamanusiṭṭho, kakusandha koṇāgamano, thera vādānamuttamo – kakusandhoti ca theroti ca chedo,
theravādoti attho.
Suttavibhattena animittepi hoti. Tuvañca dhanusekha ca
[jā. 1.16.239] , paccayamahāpadeso hesa,
ekakoṭṭhāso esa, abhilāpamattabhedo esa iccādi.
42 . Gossāvaṅa[ka. 22, 78; rū. 28; nī. 52, 229] .
Sare pare gossa antassa avaṅa hoti.
Go ca asso ca gavāssaṃ.
Suttavibhattena byañjanepi. Sagavacaṇḍo
[a. ni. 4.108] , paragavacaṇḍo.
Appavidh ānamuccate.
Mah āvuttin ā ava ṇṇ assa utta ṃ , ottañca –
Puthujjano, puthubhūto-puthūti vā eko pāṭipadiko, puthunā puthunītipi dissati, apekkhiyāno
apekkhiyānaapekkhitvātyattho. Evaṃ anumodiyāno, marīcikūpamaṃ abhisambuddhāno, mā maṃ pisācā
khādantu, jīva tvaṃ saradosataṃ
[jā. 1.2.9] , rattidivova so dibbo, mānusaṃ saradosataṃ-
vassasatantyattho, anuyanti disodisaṃ [dī. ni. 3.281] , sampatanti disodisaṃ-taṃ taṃ disantyattho,
parosataṃ, parosahassaṃ, aññoññaṃ aññamaññaṃ, ponopuññaṃ punappunaṃ, ponobbhavikā taṇhā-
punoti vā eko nipāto, puno tassa mahe sino, puno pattaṃ gahetvāna, na ca dāni puno atthi, mama
tuyhañca saṅgamo, na puno amatākāraṃ, passissāmi mukhaṃ tava
[apa. therī 2.2.235] .
Ivaṇṇassa attaṃ, uttaṃ, ettañca –
Tadamināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ-taṃ etaṃ atthajātaṃ iminā pariyāyena veditabbanti attho,
sakiṃ āgacchati sīlenāti sakadāgāmī, itthiyā bhāvo itthattaṃ, evumaṃ – evaṃ+imanti chedo, tvaṃ no
satthā mahāmune, atthadhammavidū ise.
Uvaṇṇassa ittaṃ, ottañca –
Mātito
[dī. ni. 1.303] , pitito, mātipakkho, pitipakkho, mātigho [jā. 2.19.118] , pitigho, mattikaṃ
dhanaṃ [pārā. 34] , pettikaṃ dhanaṃ, api no lacchasi, kacci no tumhe yāpetha, kathaṃ no tumhe
yāpetha, sotukāmattha no tumhe bhikkhave, na no samaṃ atthi [khu. pā. 6.3] , na hi no saṅkarantena
[ma. ni. 3.272] , natthi no koci pariyāyo [jā. 1.5.110 (na hi no koci pariyāyo)] – imesu tīsu nusaddo
ekaṃsatthe, sosito sotatto ceva [jā. 1.1.94 sotatto sosindo ceva; ma. ni. 1.157] – suṭṭhu sītalo suṭṭhu
santattotyattho, jambunadiyā jātaṃ jambonadaṃ.
Essa ittaṃ –
Okandāmasi bhūtāni, pabbatāni vanāni ca
[jā. 2.22.2173] – avakandāmasetyattho, yaṃ karomasi
brahmuno, tadajja tuyhaṃ dassāma [dī. ni. 2.370] , idha hemantagimhisu [dha. pa. 286] ,
buddhapaccekabuddhisu, cetehi cetaputtihi [cariyā. 1.106] – cetaputtehi saddhintyattho.
Ossa uttaṃ –
Manuññaṃ, na tenatthaṃ abandhisu
[jā. 1.6.7] – so tena vacanena atthaṃ na abandhi na
labhītyattho. Avhāyantu su yuddhena [jā. 2.22.871] – so pahāravacanena maṃ avhayantotyattho. Api nu
hanukā santā [jā. 1.1.146] – no hanukā ekantaṃ khinnā dukkhapattātyattho.
Vikārasandhipi ādesasandhirūpattā idha saṅgayhati.
Iti sarādesarāsi.
Kavaggato paṭṭhāya vaggāvaggabyañjanānaṃ ādeso dīpiyate.
43 . Vaggalasehi te .
Pañcavaggehi ca la, sehi ca parassa ya-kārassa kvaci te eva vagga la, sā honti vā yathākkamaṃ, ya-
kāro pubbarūpattaṃ āpajjatīti vuttaṃ hoti.
Nipaccatīti nipako, nipakassa bhāvo nepakkaṃ, vipāko eva vepakkaṃ, vattabbanti vākkaṃ,
vākyaṃ vā. Pamukhe sādhu pāmokkhaṃ – yassa pubbarūpatte kate ādidutiyassa paṭhamattaṃ,
subhagassa bh āvo sobhagga ṃ, dobhagga ṃ, bhuñjitabbanti bhogga ṃ, yuñjitabbanti yogga ṃ,
kukkucabhāvo kukkuccaṃ, vattabbanti vāccaṃ, vuccate, paccate, vaṇijānaṃ kammaṃ vāṇijjaṃ,
bhuñjitabbanti bhojjaṃ, yuñjitabbanti yojjaṃ.
44 . Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā
[ka. 269, 41; nī. 104, 106, 119, 121-5] .
Ādesabhūte vā vibhattibhūte vā paccayabhūte vā ya-kāre pare tavaggānaṃva, ra, ṇānañca cavagga,
ba, ya, ñādesā honti vā yathākkamaṃ.
Pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ, evaṃ brahmaññaṃ,
iccetaṃ kusalaṃ [pārā. 411] iccādīni ‘yavā sare’ti sutte udāhaṭāni.
Paṇḍitassa bhāvo paṇḍiccaṃ, santassa bhāvo saccaṃ, tathassa bhāvotacchaṃ, yajjevaṃ-
yadi+evaṃ, najjo, najjā, najjaṃ, suhadassa bhāvo sohajjaṃ, vattabbanti vajjaṃ, jhānaṃ upasampajja
viharati [dha. sa. 160] , upasampajjati, ajjhokāso, bojjhaṅgo, bojjhā, bodhiyā vā, bujjhitabbanti bojjhaṃ,
bujjhati, ponopuññaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ.
Pavagge yassa pubbarūpaṃ –
Vappate, luppate, abbhuggato, abbhokāso, usabhassa bhāvo osabbhaṃ, labhiyateti labbhaṃ,
labbhate, gāme hitaṃ gammaṃ, opammaṃ, sokhummaṃ, āgamma, upagamma, gamiyateti gammo,
evaṃ dammo, rammo, gammate, rammate.
‘Tavagga varaṇāna…’nti iminā suttena yamhi rassa yattaṃ –
Kayyate kariyate, ayyo ariyo.
‘Vaggalasehi te’ti lato yassa pubbarūpaṃ –
Pallaṅko, vipallāso, kosallaṃ, pattakallaṃ.
‘Tavaggavaraṇāna…’nti yamhi vassa battaṃ –
Puthabyā, puthabyaṃ, bhātu apaccaṃ bhātabyo, korabyo, dive bhavaṃ dibbaṃ dibyaṃ.
‘Vaggalasehi te’ti sato yassa pubbarūpaṃ –
Rahasi bhavaṃ rahassaṃ, somanassaṃ, domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ-manogaṇattā
majjhe sāgamo, bhāsitabbanti bhassaṃ, ādissa=ādisitvā, uddissa=uddisitvā, upavassa=upavasitvā,
samphussa=samphusitvā, tussati, dussati, nassatiiccādi.
45 . Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā
[rū. 3 (piṭṭhe)] .
Tādīnaṃ ṭādiādesā honti vā.
Tassa ṭattaṃ –
Paṭihaññati, paṭaggi dātabbo, paṭicchanno, paṭippanno, byāvaṭo, udāhaṭo, dukkaṭaṃ iccādi.
Thassa ṭhattaṃ –
Pīḷ ana ṭṭ ho [pa ṭi. ma. 1.17] , sa ṅkhata ṭṭ ho [pa ṭi. ma. 1.17] , a ṭṭ hi ṃkatv ā su ṇeyya [j ā. 2.17.92] ,
aṭṭhakathā iccādi.
Nassa ṇattaṃ –
Gāmaṃ netīti gāmaṇi, senaṃ netīti senāṇi, paṇidhi, paṇidhānaṃ, paṇihitaṃ, paṇāmo, pariṇāmo,
oṇāmo, uṇṇāmo, karaṇīyaṃ, karaṇaṃ, ñāṇaṃ, tāṇaṃ, pamāṇaṃ, saraṇaṃ, gahaṇaṃ iccādi.
Rassa lattaṃ –
Paligho, palibodho, palipanno, pallaṅko, taluṇo taruṇo, kalunaṃ paridevayi
[jā. 2.22.2151] ,
mahāsālo, aṭṭhasālinī, nayasālinī iccādīni.
Idāni mahāvuttividhānamuccate.
Kassa khattaṃ –
Nikkhamati, nikkhanto, nekkhamo, rājakiccaṃ karotīti khattā, kattā vā.
Dattañca –
Sadatthapasuto siyā
[dha. pa. 166] .
Yattañca –
Sayaṃ raṭṭhaṃ hitvāna, pupphadānaṃ dadātīti pupphadāniyo pupphadāniko, sippalivane vasatīti
sippalivaniyo sippalivaniko, kumāriyā kumārikā.
Khassa gattaṃ –
Eḷamūgo eḷamūkho.
Gassa kattaṃ –
Lujjatīti loko, ārogyaṃ abhisajjetīti bhisakko, kulūpako kulūpago, khīrūpako khīrūpago,
gīvūpakaṃ gīvūpagaṃ.
Ghassa hattaṃ –
Sīghajavatāya sīho.
Cassa chattaṃ –
Vinicchayo, acchariyaṃ, macchariyaṃ, raṃsiyo niccharanti-nigacchantīti attho.
Chassa sattaṃ –
Atthi sāhassa jīvitaṃ
[jā. 2.22.314] -chāhaṃ+assāti chedo, saḷāyatanaṃ.
Jassa datta ṃ –
Parasena ṃ jin ātītipassenad ī-mah āvuttin ā saralopo, rassa parar ūpa ṃ.
Yattañca –
Nissāya jāyatīti niyo, niyako vā, niyaṃ puttaṃ.
Ñassaṇattaṃ –
Paṇṇatti paññatti, paṇṇāsaṃ paññāsaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati.
Nattañca –
Nāmamattaṃ na nāyati, animittā na nāyare
[visuddhi. aṭṭha. 1.228] – na paññāyantīti attho.
Tassa kattaṃ –
Niyako niyato.
Thattañca –
Nitthiṇṇo, nittharaṇaṃ, netthāraṃ.
Nattañca –
Jino, pino, lino, paṭisallino, paḷino, malino, supino, pahīno, dhuno, puno, luno, āhunaṃ, pāhunaṃ.
Dassa ḍattaṃ –
Chavaḍāho, disāḍāho, kāyaḍāho.
Ḷattañca –
Pariḷāho, āgantvā chavaṃ dahanti etthāti āḷahanaṃ, susānaṃ.
Tattañca –
Sugato, tathāgato, kusito, udati pasavatīti utu.
Dhassa dattaṃ –
Ekamidāhaṃ bhikkhave samayaṃ
[ma. ni. 1.501] -idhāti vā nipāto.
Hattañca –
Sāhu dassanamariyānaṃ
[dha. pa. 206] , saṃhitaṃ, vihitaṃ, pihitaṃ, abhihitaṃ, sannihitaṃ,
paṇihitaṃ, saddahati, vidahati, pidahati.
Nassa uttaṃ –
Upaññ āso=upany āso, ñ āyo=ny āyo -nicca ṃ eti phala ṃ eten āti ñ āyo, ñeyya ṃ=neyya ṃ.
Yattañca –
Thenassa kammaṃ theyyaṃ, therādhinanti therādheyyaṃ, pātimokkhaṃ, parādheyyakaṃ
dukkhaṃ.
Passa phattaṃ –
Nipphajjati, nipphatti, nipphannaṃ.
Battañca –
Sambahulaṃ=sampahulaṃ, bahusanto na bharati
[su. ni. 98] =pahu santo na bharati.
Bhassa phattaṃ –
Anantaṃ sabbatopaphaṃ
[dī. ni. 1.499] .
Massa pattaṃ –
Cirappavāsiṃ
[dha. pa. 219] , hatthippabhinnaṃ [dha. pa. 326] .
Yassa vattaṃ –
Dīghāvu kumāro
[mahāva. 459] =dīghāyu kumāro, āyuṃ dhāretīti āvudhaṃ=āyudhaṃ, āyu assa
atthīti atthe ‘āvuso’ti nipāto, kasāvo=kasāyo, kāsāvaṃ=kāsāyaṃ, sāliṃ lunātīti sālilāyako, tiṇalāyako.
Lassa rattaṃ –
Nīlaṃ jalaṃ etthāti nerañjarā, jalaṃ gaṇhituṃ alanti arañjaro, sassataṃ pareti, ucchedaṃ pareti-
paletīti attho.
Vassa pattaṃ –
Pipāsati pivāsati.
Battañca –
Byākato, byatto, byañjanaṃ, sīlabbataṃ, nibbānaṃ, nibbutaṃ, dibbaṃ, dibbati, sibbati, kubbati,
kubbanto, krubbati, krubbanto, asevitabbattā vāretabboti bālo, pabbajito, pabbajjā iccādi.
Sassa chattaṃ –
Ucchiṭṭhaṃ-avasiṭṭhantyattho, ‘‘dibbā saddā niccharanti, raṃsiyo
[vi. va. 730] niccharantī’’ti
etthāpi sassa chattaṃ icchanti.
Tattañca –
Uttiṭṭhapattaṃ upanāmenti
[mahāva. 64] , ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ ti ettha pana uddissa tiṭṭhanaṃ
uttiṭṭhanti attho. ‘‘Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā [jā. 1.7.59] ’’ti vuttaṃ.
Hassa ghatta ṃ –
Niccaṃ dahati etthāti nidāgho, laghu lahu.
Ḷassa ḍattaṃ –
Garuḍo garuḷo.
Iti byañjanādesarāsi.
Missakādeso vuccate.
Avassa uttaṃ –
Uddhammo, ubbinayo, uppatho, ummaggo, uññā avaññā, uññātaṃ avaññātaṃ, ujjhānasaññī.
Ottañca –
Onaddho, okāso, ovādo, olokanaṃ iccādi.
Vassa ottaṃ –
Uposatho – upavasathoti ṭhiti, nonītaṃ navanītaṃ, nivatthakoco nivatthakavaco, ko te balaṃ
mahārāja, ko nu te rathamaṇḍalaṃ
[jā. 2.22.1880] – kvati attho. Ko te diṭṭho vā suto vā, vānaro
dhammiko iti, ko nume gotamasāvakā gatā-kva nu+imeti chedo, soṇṇaṃ suvaṇṇaṃ iccādi.
Kussa kruttaṃ –
Krubbati kubbati.
Ttassa trattaṃ –
Atrajo putto, khetrajo putto attajo, khettajo, gotrabhū, vatrabhū, citraṃ, vicitraṃ, cittaṃ, vicittaṃ,
utrastamidaṃ cittaṃ
[saṃ. ni. 1.98] , utrāsī palāyī [saṃ. ni. 1.249] , yātrā ca me bhavissati [ma. ni. 1.23]
iccādi.
Dassa drattaṃ –
Indriyaṃ, sukho udayo yassāti sukhudrayaṃ, dukkhudrayaṃ kammaṃ
[ma. ni. 2.109] , pathavī
undriyyati [saṃ. ni. 1.158] – bhijjatītyattho, mittadrubbho mittaddubbho.
Ddassa drattaṃ –
Bhadraṃ bhaddaṃ, asso bhadro
[dha. pa. 143] , sadā bhadrāni passati [dī. ni. 2.153] , sabbe bhadrāni
passantu [jā. 1.2.105] , bhadrāni bhadrāni yānāni yojetvā, ludraṃ [dī. ni. 2.43] luddaṃ.
Bassa brattaṃ –
Brahāvanaṃ, brahantaṃ vā vanappatiṃ
[jā. 1.1.14] , brahmā, brāhmaṇo – bāhitapāpattā arahā
br āhma ṇoti vuccati, brahmuno apaccanti j ātibr āhma ṇo vuccati.
Va, v īna ṃ byatta ṃ –
Byayo=vayo-vināsotyattho, kiccākiccesu byāvaṭo=vāvaṭo, paṅke byasanno=visanno,
byamhito=vimhito, byamhaṃ=vimānaṃ-mānassa mhattaṃ.
Kkhassa cchattaṃ –
Acchi=akkhi, sacchi=sakkhi-saha akkhinā vattatīti atthe nipāto, paccakkhanti attho. Nibbānaṃ
sacchikaroti
[mi. pa. 5.3.12], macchikā=makkhikā, lacchī=lakkhī-sirīti attho.
Mahāvuttinā akkharasaṃkhittaṃ hoti –
Ācero ācariyo, na mātāpitarasaṃvaḍḍho, anācerakule vasaṃ
[jā. 1.1.9], āceramhi susikkhitā [jā.
1.7.82], brahmacero brahmacariyo, tiṇhaṃ tikhiṇaṃ, taṇhā tasiṇā, suṇhā suṇisā, abhiṇhaṃ
abhikkhaṇaṃ, paṇho pubbaṇho, paṇhe vajjho mahosadho [jā. 1.15.324], surāmerayo-surāmereyyo,
surāmereyyapānāni, yo naro anuyuñjati [dha. pa. 247]. Kammadhārayo= kammadhāreyyo, pāṭihīraṃ
pāṭiheraṃ pāṭihāriyaṃ, accheraṃ acchariyaṃ, maccheraṃ maccharaṃ macchariyaṃ iccādi.
Akkharavaḍḍhipi hoti –
Ekacciyo ekacceyyo ekacco, mātiyo macco, kiccayaṃ kiccaṃ, paṇḍitiyaṃ paṇḍiccaṃ, suvāmi
sāmi, suvāmini sāmini, suvakehi puttehi sakehi puttehi, sattavo satto, tvañca uttamasattavo
[jā. 2.21.76],
evaṃ uttamasattavo [jā. 2.21.79] iccādi.
Iti missakādesarāsi.
Bindādeso dīpiyate.
46 . Vagge vagganto
[ka. 31; rū. 49; nī. 138-9].
Vaggabyañjane pare niggahītassa sakavaggantabyañjanādeso hoti vā.
Dīpaṅkaro, saṅkhāro, saṅgaho, sañcāro, sañjāto, saṇṭhitaṃ, attantapo, parantapo, amatandado,
purindado, sandhi, sannidhi, sampatti, sambuddho, sambhavo, sambhāro, sambhinno, sammato iccādīsu
niccaṃ, taṅkaro, taṃkaro iccādīsu aniccaṃ, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi
[khu. pā. 1.saraṇattaya], na taṃ
kammaṃ kataṃ sādhu iccādīsu [dha. pa. 67] natthi.
Mahāvuttividhānamuccate.
Vaggāvaggesu byañjanesu paresu niggahītaṃ pararūpaṃ gacchati –
Sakkaroti, sakkato, sakkāro, sakkaccaṃ, takkattā, takkaro, takkhaṇaṃ taṅkhaṇaṃ taṃ khaṇaṃ,
taggatikaṃ taṃ gatikaṃ, tanninno, tappoṇo, tappabbhāro, tappadhāno, etapparamo, yagguṇo yaṃguṇo,
talleṇā, malleṇā, sallekho, paṭisallīno, tabbaṇṇanā taṃvaṇṇanā, tassamo taṃsamo, idappaccayatā,
cirappavāsiṃ, hatthippabhinnaṃ iccādi. Imasmiṃ ganthe ekattha siddhampi taṃ taṃ rūpaṃ tattha tattha
punappunampi vidhiyyati ñāṇavicittatthaṃ.
47 . Mayadā sare
[ka. 34, 35; rū. 34, 52; nī. 142-5].
Sare pare niggahītassa kvaci ma, ya, dā honti vā.
Tattha d ādeso ya, ta, etasaddehi napu ṃsake dissati –
Yadabravi [jā. 1.2.143], tadaniccaṃ [ma. ni. 2.19], etadavoca satthā [su. ni.
dvayatānupassanāsutta].
Samāse pana dādeso tiliṅge dissati –
Yadanantaraṃ, tadanantaraṃ, etadatthā kathā
[a. ni. 2.68]. Etadatthā mantanā [a. ni. 2.68]-tattha
yassa atthassa vā yassa padassa vā yassā kathāya vā anantaraṃ yadanantaraṃ.
Kvacitveva? Yametaṃ vārijaṃ pupphaṃ, adinnaṃ upasiṅghasi [jā. 1.6.115].
Mādeso ya, ta, etasaddehi pumitthiliṅgesu dissati –
Yamāhu devesu sujampatīti
[jā. 1.15.54], tamatthaṃ pakāsento satthā [jā. aṭṭha. 1.20.35],
etamatthaṃ viditvā [mahāva. 2-3].
Aññasaddehi pana dve ādesā tiliṅge dissanti –
Sakadāgāmī, evametamabhiññāya
[su. ni. 1221] iccādi.
Yādeso idaṃsadde pare tasaddamhā eva kvaci dissati –
Tayidaṃ na sādhu
[jā. 2.22.279], tayidaṃ na suṭṭhu [jā. 2.22.279].
48 . Yevahisu ño
Ya, eva, hisaddesu paresu niggahītassa ño hoti. Yassa pubbarūpattaṃ.
Ānantarikaññamāhu
[khu. pā. 6.5]–ānantarikaṃ + yaṃ + āhūti chedo, yaññadeva-yaṃ + yaṃ +
eva, taññeva taṃ+eva, purisaññeva, paccattaññeva, tañhi, purisañhi, atthasañhito atthasaṃhito,
dhammasañhito dhammasaṃhito.
49 . Ye saṃssa [ka. 33; rū. 51; nī. 141].
Yamhi pare saṃ upasaggassa niggahītassa ño hoti. Yassa pubbarūpattaṃ.
Saññogo saṃyogo, saññutto saṃyutto. Saṃyojanaṃ saṃyojanaṃ, saññamo saṃyamo, saññato
saṃyato, saññamati saṃyamati, saññācikā saṃyācikā kuṭiṃ
[pārā. 348] iccādi.
Iti bindādesarāsi.
Ādesasandhirāsi niṭṭhito.
Āgamasandhi
Athāgamasandhi dīpiyate.
Mah āvuttin ā sarāgamo –
A –
Paṇṇasālaṃ amāpetvā [jā. 2.22.1913], paṇṇasālaṃ amāpiya [jā. 1.1.148]–māpetvā iccevattho, na
cāpi apunappunaṃ, hatthibondiṃ pavekkhāmi [jā. 1.1.148]-punappunaṃ iccevattho, natthi loke
anāmataṃ [jā. 1.2.31]–amata pubbaṃ ṭhānanti attho, anavajjaṃ, anamataggo, jaccandho, jaccabadhiro,
jaccam ūgo, jaccapaṇḍako.
Ā –
Aḍḍhe ājāyare kule
[saṃ. ni. 1.49], manussesu paccājāto, āpūrati tassa yaso [pari. 386].
I –
Dhammikathaṃ katvā
[pārā. 39], sarantā sapanti gacchantīti sarisapā.
Ī –
Kabaḷīkāro, manasīkāro, manasīkaroti, tappākaṭīkaroti, dūrībhūto, abyayībhāvo.
U –
Ñātiparijinassa bhāvo ñātipārijuññaṃ, evaṃ bhogapārijuññaṃ-parijinassāti parihānassa,
parikkhayassa.
O –
Parosataṃ, saradosataṃ, disodisaṃ
[dha. pa. 42] iccādi.
‘Atippago kho tāva piṇḍāya caritu’ [dī. ni. 3.1] nti ettha pātottho pagosaddo eva.
Iti sarāgamarāsi.
50 . Vanataragācāgamā
Sare pareva na, ta, ra, gā ca ma, ya, dā ca āgamā honti.
Go, to, do, no, mo, yo, ro, vo,
Tattha go –
Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano
[mahāniddese], idha pana pagosaddo eva, pageva
vutyassa, pageva manussitthiyāti [pārā. 55].
To –
Ajjatagge
[dī. ni. 1.250], tasmātiha [ma. ni. 1.29], katamo nāma so rukkho, yassa tevaṃ gataṃ
phalaṃ [jā. 2.18.10]-tevanti evaṃ.
Do –
Udaggo, udabbahi, udap ādi, udayo, ud āha ṭo, udito, ud īrito, dubhato vu ṭṭhāna ṃ
[paṭisambhidāmagge; visuddhimagge], dubhayāni viceyya paṇḍarāni [su. ni. 531], todeyya, kappā
dubhayo [su. ni. 1131]–dve isayoti attho. Kiñcideva, kocideva, kismiñcideva, yāvadeva, tāvadeva,
valutte-yāvade, tāvadeti siddhaṃ, punadeva, sakideva, sammadeva-dāgame rasso, sammadakkhāto [saṃ.
ni. 5.195], sammadaññā vimutto [ma. ni. 2.234], bahudeva rattiṃ [a. ni. 3.101], ahudeva bhayaṃ [dī. ni.
1.159] iccādi.
No –
Ito nāyati, ciraṃ nāyati, kamme sādhu kammaniyaṃ kammaññaṃ, attano idaṃ attaniyaṃ,
addhānaṃ khamatīti addhaniyaṃ, lobhassa hitaṃ lobhaniyaṃ lobhaneyyaṃ, dosaniyaṃ dosaneyyaṃ,
mohaniyaṃ mohaneyyaṃ, oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, ganthaniyaṃ, niddhunanaṃ, niddhunanako,
sañjānanaṃ, sañjānanako, saññāpanako iccādi.
Mo –
Lahumessati
[dha. pa. 369], garumessati, maggamatthi [vibha. aṭṭha. 189], aggamakkhāyati [a. ni.
4.34], uragāmiva [jā. 1.7.30], arahatāmiva [dī. ni. 2.348] iccādīni. Tathā kena te idha mijjhati [pe. va.
181], rūpāni manupassati [dha. sa. aṭṭha. 596], ākāse mabhipūjaye, aññamaññassa [ma. ni. 3.40],
ekamekassa [pārā. aṭṭha. 1.23], samaṇamacalo [a. ni. 4.87], adukkhamasukhā vedanā [saṃ. ni. 4.250]
iccādi.
Yo –
Nayimassa vijjā mayamatthi
[jā. 1.3.25], yathayidaṃ [a. ni. 1.21-22], tathayidaṃ, chayime dhammā
[a. ni. 6.11], navayime dhammā [a. ni. 9.9], dasayime dhammā [a. ni. 10.16], mamayidaṃ, soyeva,
teyeva, taṃyeva taññeva, tehiyeva, tesaṃyeva tesaññeva, tasmiyeva, buddhoyeva, buddhesuyeva,
bodhiyāyeva kāraṇā [cariyā. 1.65], hotiyeva, atthiyeva iccādi. Tiyantaṃ, aggiyāgāre, catutthīyatthe
iccādīni ivaṇṇantarūpāni yāgamenāpi sijjhantiyeva.
Ro –
Nirantaraṃ, niratthakaṃ, nirāhāro, nirābādho, nirālayo, nirindhano aggi, nirīhakaṃ, nirudakaṃ,
nirutti, niruttaro, nirūmikā nadī, nirojaṃ, duratikkamo, durabhisambhavo, durāsadā buddhā
[apa. thera
1.40.270], durākhyāto dhammo [dī. ni. 3.166], durāgataṃ, duruttaṃ vacanaṃ [a. ni. 5.140], pāturahosi
[mahāva. 8], pāturahu [jā. 1.14.202], pāturahesuṃ [a. ni. 3.71], pātarāso, punareti, dhīratthu [jā. 1.1.13],
caturaṅgikaṃ jhānaṃ [dha. sa. 168], caturārakkhā, caturāsītisahassāni, caturiddhilābho, caturoghā,
vuddhiresā [dī. ni. 1.251], pathavīdhāturevesā [ma. ni. 3.348-349], āpodhāturevesā [ma. ni. 3.350],
sabbhireva samāsetha, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjuriva abbhakūṭe, āraggeriva, usabhoriva [su. ni.
29], yathariva, tathariva [dī. ni. 1.263]-rāgame rasso. Ettha ca yathā ‘‘atiriva kallarūpā [su. ni. 688],
ativiya lābhaggayasaggapatto, paraṃviya mattāya’’ iccādīsu iva, viyasaddā evatthe vattanti, tathā
‘‘yathariva, tathariva, varamhākaṃ bhusāmiva [jā. 1.3.108], netaṃ ajjatanāmiva’’ iccādīsu ivasaddo
evatthe vattati.
Vo –
Duvaṅgulaṃ, duvaṅgikaṃ, tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, pāguññavujutā, vusitaṃ, vuttaṃ, vuccate,
āsanā vuṭṭhāti
[pāci. 547], vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhahitvā, bhikkhuvāsane, puthuvāsane, sayambhuvāsane
iccādīni uvaṇṇantarūpāni vāgamenāpi sijjhantiyeva.
51 . Chā ḷo.
Sare pare chamh ā ḷā gamo hoti.
Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ, chaḷāsītisahassāni [pe. va. 374], atthassa dvārā pamukhā chaḷete [jā.
1.1.84], chaḷevānusayā honti [abhidhammatthasaṅgaha], chaḷabhiññā mahiddhikā [bu. vaṃ. 3.5].
Mahāvuttividhānamuccate.
Sare pare manādīhi sāgamo –
Manasikāro, mānasiko, cetasiko, abyaggamanaso naro
[a. ni. 1.30], putto jāto acetaso, ure bhavo
oraso iccādi.
Sare pare bahulaṃ hāgamo –
Māhevaṃ ānanda
[dī. ni. 2.95], nohetaṃ bhante [dī. ni. 1.185-186], nohidaṃ bho gotama [dī. ni.
1.263], nahevaṃ vattabbe [kathā. 1], hevaṃ vattabbe, hevaṃ vadati, ujū ca suhujūca [khu. pā. 9.1],
suhuṭṭhitaṃ sukhaṇo iccādi.
Iti byañjanāgamarāsi.
52 . Niggahītaṃ[ka. 35; rū. 21 (piṭṭhe); nī. 56].
Niggahītaṃ kvaci āgataṃ hoti vā.
Upavassaṃ kho pana
[pārā. 653], navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena [pāci. 368], appamādo
amataṃ padaṃ [dha. pa. 21], cakkhuṃ udapādi [mahāva. 15], aṇuṃthūlāni [dha. pa. 265], kattabbaṃ
kusalaṃ bahuṃ [dha. pa. 53], avaṃsirā patanti [jā. 1.11.35], yadattho, tadattho, etadattho, takkattā,
takkaro iccādīni pubbe vuttāneva, tathā taṃsampayutto, tabbohāro, tabbahulo iccādi.
Iti bindāgamarāsi.
Mahāvuttinā padānaṃ ante gata, jāta, anta saddā āgamā honti.
Rūpagataṃ
[ma. ni. 2.133] vedanāgataṃ [ma. ni. 2.133], saññāgataṃ [ma. ni. 2.133], gūthagataṃ
[ma. ni. 2.119], muttagataṃ [ma. ni. 2.119], diṭṭhigataṃ [mahāva. 66], atthajātaṃ [pārā. aṭṭha.
1.paṭhamamahāsaṅgītikathā], dhammajātaṃ, suttanto [kathā. 226], vananto, sammākammanto,
micchākammanto iccādi.
Āgamasandhirāsi niṭṭhito.
Dvibhāvasandhi
Atha dvibhāvasandhi dīpiyate.
Dvibhāvo tividho. Tattha pakkamo, parakkamo iccādi byañjanadvittaṃnāma. Rukkhaṃ rukkhaṃ
siñcati iccādi vibhatyantapadadvittaṃnāma. Titikkhā, tikicchā, jagamā, jagamu iccādi
dhātupadadvittaṃnāma.
53 . Saramhā dve
[ka. 28; rū. 40; nī. 67].
Niruttidīpanīpāṭha
Ganthārambha
1. Catur āsītisahassa , dhammakkhandh āpabha ṅkar ā;
Lokamhi yassa jotanti, nantavaṇṇapabhassarā.
2. Anantavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, vande niruttipāraguṃ;
Saddhammañcassa saṅghañca, visuddhavaṇṇabhājanaṃ.
3. Moggallāno mahāñāṇī, niruttāraññakesarī;
Nadi byākaraṇaṃnādaṃ, sogatāraññabyāpanaṃ.
4. Tassatthaṃ dīpayissāmi, nānārāsiṃvibhājayaṃ;
Ogāyha saddasatthāni, navaṅgaṃ satthusāsananti.
1. Sandhikaṇḍa
Saññārāsi
Garusaññārāsi
Vaṇṇo, saro, savaṇṇo, dīgho, rasso, byañjano, vaggo, niggahītaṃ.
1. Aādayo titālīsaṃ
[titālīsa (bahūsu)] vaṇṇā [ka. 2; rū. 2; nī. 1, 2] .
Aādayo bindantā tecattālīsakkharā vaṇṇā nāma honti.
A, ā, i, ī,u, ū, eta, e, ota, o. Ka, kha, ga, gha, ṅa, ca, cha, ja, jha, ña, ṭa, ṭha, ḍa, ḍha, ṇa, ta, tha, da,
dha, na, pa, pha, ba, bha, ma, ya, ra, la,va sa, ha, ḷa, aṃ. Atthaṃ vaṇṇenti pakāsentīti vaṇṇā, akkharāti
ca vuccanti, nāmapaññattirūpattā nakkharanti khayavayaṃ na gacchantīti akkharā. ‘‘Nāmagottaṃ na
jīratī’’ti [saṃ. ni. 1.76] hi vuttaṃ.
2. Dasādo sarā[ka. 3; rū. 3; nī. 3] .
Tesu vaṇṇesu ādimhi dasa vaṇṇā sarānāma honti. Sayameva laddhasarūpā hutvā rājanti virocantīti
sarā.
3. Dve dve savaṇṇā .
Tesu saresu dve dvesarā savaṇṇā nāma honti.
A, ā avaṇṇo, i, ī ivaṇṇo, u, ū uvaṇṇo, eta, e etavaṇṇo, ota, o otavaṇṇo. Samāno vaṇṇo suti etesanti
savaṇṇā, sarūpāti ca vuccanti, samānaṃ rūpaṃ suti etesanti sarūpā.
4. Pubbo rasso [ka. 4; rū. 4; nī. 4.22] .
Dv īsu dv īsu sava ṇṇ esu yo yo pubbo hoti, so so rasso n āma hoti. Rassena k ālena vattabb āti rass ā,
rassakālo nāma akkhidalānaṃ ummisananimmisanasamakālo.
Tattha eta, ota iti dve ekapadasaṃyoge pare kvaci labbhanti. Eṭṭhi, seṭṭho, oṭṭho, sotthi.
Ekapadasaṃyogeti kiṃ? Padantarasaṃyoge pare rassā mā hontūti. Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane,
[jā. 2.22.5] putto tyāhaṃ mahārāja [jā. 1.1.7] .
Kvacīti kiṃ? Ekapadasaṃyogepi vaggantesu vā ya, ra, la, vesu vā paresu rassā mā hontūti. Enti,
senti, eyya, bhāseyya, meṇḍo, soṇḍo.
5. Paro dīgho [ka. 5; rū. 5; nī. 5] .
Dvīsu dvīsu savaṇṇesu yo yo paro hoti, so so dīgho nāma hoti. Dīghena kālena vattabbāti dīghā,
dīghakālo nāma rassehi diguṇakālo.
6. Kādayo byañjanā[ka. 6; rū. 8; nī. 6] .
Tesu vaṇṇesu kādayo bindantā vaṇṇā byañjanānāma honti. Atthaṃ byañjayantīti byañjanā. Te
pana suddhā addhamattikā, rassayuttā diyaddhamattikā, dīghayuttā tiyaddhamattikā.
7. Pañcapañcakā vaggā[ka. 7; rū 9; nī. 7] .
Tesu byañjanesu kādi-mantā pañcabyañjanapañcakā vaggānāma honti.
Kādi pañcako kavaggo, cādi ca vaggo, ṭādi ṭavaggo, tādi tavaggo, pādi pavaggo. Sesā avaggāti
siddhaṃ. Vaṇṇuddese ekaṭṭhānikānaṃ byañjanānaṃ vagge samūhe niyuttāti vaggā.
8. Bindu niggahītaṃ[ka. 8; rū. 10; nī. 8] .
Ante bindumatto vaṇṇo niggahītaṃnāma. Niggayha gayhati uccāriyatīti niggahītaṃ.
Garusaññārāsi niṭṭhito.
Byañjanavuttirāsi
Ṭhānaṃ, karaṇaṃ, payatanaṃ [rū. 2 (piṭṭhe); nī 6 (piṭṭhe); 23 (suttaṅke)] .
Cha ṭhānāni – kaṇṭhaṭṭhānaṃ, tāluṭṭhānaṃ, muddhaṭṭhānaṃ, dantaṭṭhānaṃ, oṭṭhaṭṭhānaṃ,
nāsikaṭṭhānaṃ. Tesu byattaṃ vadantena yattha ‘‘akkha’’nti vuccati, taṃ kaṇṭhaṭṭhānaṃ. Yattha
‘‘iccha’’nti, taṃ tāluṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘raṭṭha’’nti, taṃ muddhaṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘sattha’’nti, taṃ
dantaṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘puppha’’nti vuccati, taṃ oṭṭhaṭṭhānaṃ. Nāsapadeso nāsikaṭṭhānaṃ.
Katthaci pana uraṭṭhānaṃ, siraṭṭhānaṃ, jivhāmūlaṭṭhānantipi āgataṃ. Tattha siraṭṭhānaṃ nāma
muddhaṭṭhānameva. Jivhāmūlaṭṭhānaṃ pana sabbavaṇṇānaṃ sādhāraṇanti vadanti.
Karaṇaṃcatubbidhaṃ – jivhāmūlaṃ, jivhopaggaṃ, jivhaggaṃ, sakaṭṭhānanti.
Payatanaṃcatubbidhaṃ – saṃvuṭaṃ, vivaṭaṃ, phuṭṭhaṃ, īsaṃphuṭṭhanti. Tattha karaṇānaṃ
sakasaka ṭṭ hānehi saddhi ṃ sa ṃvara ṇā diko vises ākāro sa ṃvu ṭā di n āma.
Tattha ka ṇṭ hapades āna ṃ aññamañña ṃ sa ṅgha ṭṭ anena uppann ā ava ṇṇ a, kavagga, hak ārā ka ṇṭ haj ā
nāma. Tālumhi jivhāmajjhasaṅghaṭṭanena uppannā ivaṇṇa, cavagga, yakārā tālujānāma.
Mukhabbhantaramuddhamhi jivhopaggasaṅghaṭṭanena uppannā ṭavagga, ra, ḷakārā muddhajānāma.
Upari dantapantiyaṃ jivhaggasaṅghaṭṭanena uppannā tavagga, la, sakārā dantajānāma.
Oṭṭhadvayasaṅghaṭṭanena uppannā uvaṇṇa, pavaggā oṭṭhajānāma. Niggahītaṃ nāsikajaṃnāma.
Pañcavaggantā pana nāsikaṭṭhānepi sakaṭṭhānepi jāyanti. Ekāro kaṇṭhatālujo . Okāro kaṇṭhoṭṭhajo .
Vakāro dantoṭṭhajo . Apica ivaṇṇuvaṇṇā kaṇṭhepi jāyantiyeva. Yadā hakāro vaggantehi vā ya, ra, la,
vehi vā yutto hoti, tadā urajo ti vadanti. Pañho, tuṇhi, nhāto, vimhito, gayhate, vulhate, avhānaṃ.
Kaṇṭhaṃ saṃvaritvā uccārito akāro saṃvuṭo nāma. Sakasakaṭṭhāna, karaṇāni vivaritvā uccāritā
sesasarā ca sa, hakārā ca vivaṭā nāma. Tāniyeva gāḷhaṃ phusāpetvā uccāritā pañcavaggā phuṭṭhānāma.
Thokaṃ phusāpetvā uccāritā ya, ra, la, vā īsaṃphuṭṭhānāma. Tattha oṭṭhajesu tāva pavaggaṃ
vadantānaṃ oṭṭhadvayassa gāḷhaṃ phusanaṃ icchitabbaṃ. Kasmā? Phuṭṭhapayatanikattā pavaggassa.
Uvaṇṇaṃ vadantānaṃ pana oṭṭhadvayassa vivaraṇaṃ icchitabbaṃ. Kasmā? Vivaṭapayatanikattā
uvaṇṇassa. Esa nayo sesesu sabbesūti.
Cūḷaniruttiyaṃ pana sabbe rassasarā saṃvuṭā nāma, sabbedīghasarā vivaṭā nāmāti vuttaṃ. Tathā
saddasāratthajāliniyaṃ, katthaci sakkaṭaganthe ca. Idaṃ yuttataraṃ. Aññaṭṭhānikabyañjanehi yuttā sarā
attano ṭhāna, karaṇāni jahantāpi payatanaṃ na jahanti. Tasmā nānāvaṇṇānaṃ saṃsagge payatanānaṃ
saṃsaggabhedopi veditabboti. Tattha ‘‘suṇātu me’’ti vadanto yadi ṇā-kāraṃ jivhaggena dantaṭṭhāne
katvā vadeyya, dantajo nā-kāro eva bhaveyya. Tu-kārañca jivhopaggena muddhaṭṭhāne katvā vadeyya,
muddhajo ṭu-kāro eva bhaveyya. Evañca sati akkharavipatti nāma siyā. Esa nayo sesesu
muddhajadantajesu. Tasmā kammavācaṃ sāventehi nāma ṭhāna, karaṇa, payatanesu suṭṭhu kusalehi
bhavitabbanti.
Sithilañca, dhanitañca, dīghaṃ, rassaṃ, garuṃ, lahuṃ;
Niggahītaṃ, vimuttañca, sambandhañca, vavatthitaṃ
[nī. 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16-19, 20,
21 suttesu passitabbaṃ].
Mudunā vacīpayogena vattabbā vaggapaṭhama, tatiya, pañcamā sithilānāma. Thaddhena
vacīpayogena vattabbā vaggadutiya, catutthā dhanitānāma. Dīgha, rassāpubbe vuttā. Dīghā ceva
saṃyogapubbā ca niggahītantā ca garukānāma. Sesā lahukānāma. Yathā saddasahito vāto
mukhachiddena bahi anikkhamma nāsasotābhimukho hoti, tathā mukhaṃ avivaṭaṃ katvā vattabbaṃ
byañjanaṃ niggahītaṃnāma. Tena yuttāni sabbabyañjanāni niggahītantāni nāma. Sesā vimuttānāma.
Padasandhivasena vattabbaṃ sambandhaṃnāma. Padacchedaṃ katvā vattabbaṃ vavatthitaṃnāma.
Byañjanavuttirāsi niṭṭhito.
Lahusaññārāsi
Jho, lo, po, gho, go.
9. Yuvaṇṇā
[iyuvaṇṇā (bahūsu)] jhalā nāmassante [ka. 58; rū. 29; nī. 205] .
Anitthiliṅgassa nāmassa ante ivaṇṇuvaṇṇā kamena jhalasaññā honti.
10 . Pitthiyaṃ
[ka. 59; rū. 182; nī. 206] .
Itthiliṅge nāmassante ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti.
11 . Gh ā[ka. 60; r ū. 177; n ī. 207] .
Gho
, Ā iti dvipadaṃ. Itthiliṅge ākāro ghasañño hoti.
12 . Go syālapane
[ka. 57; rū. 71; nī. 214] .
Ālapane si gasañño hoti.
Lahusaññārāsi niṭṭhito.
Saṅketarāsi
13 . Vidhi visesanaṃ yaṃ tassa [caṃ. 1.1.6; pā. 1.1.72; vidhibbisesanantassa (bahūsu)] .
Sutte yaṃ visesanaṃ dissati, tassa vidhi ñātabbo.
‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. Narā, nare. Yonanti visesanaṃ. Ṭāṭeti vidhi.
14 . Sattamiyaṃ pubbassa
[rū. 8 (piṭṭhe); caṃ. 1.1.7; pā. 1.1.66] .
Sattamīniddese pubbavaṇṇasseva vidhi ñātabbo.
‘Saro lopo sare’. Lokaggo
[apa. thera 1.12.57] .
15 . Pañcamiyaṃ parassa [caṃ. 1.1.8; pā. 1.1.67] .
Pañcamīniddese parasseva vidhi ñātabbo.
‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. Narā, nare.
16 . Ādissa
[caṃ. 1.1.9; pā. 1.1.54] .
Parassa sissamāno [dissamāno (mū)] vidhi ādivaṇṇassa ñātabbo.
‘Ra saṅkhyāto vā’. Terasa.
17 . Chaṭṭhiyantassa
[caṃ. 1.1.10; pā. 1.1.52] .
Chaṭṭhīniddese tadantassa vidhi ñātabbo.
‘Rājassi nāmhi’. Rājinā.
18 . Ṅānubandho
[caṃ. 1.1.11; pā. 1.1.53] .
Ṅānubandho ādeso chaṭṭhīniddiṭṭhassa antassa ñātabbo.
‘Gossāvaṅa’. Gavassaṃ.
19 . Ṭā nubandhonekava ṇṇ o sabbassa [ca ṃ. 1.1.12; p ā. 1.1.55; ṭā nubandh ānekava ṇṇā sabbassa
(bahūsu)] .
Yo ca ṭānubandho ādeso, yo ca anekavaṇṇo ādeso, tadubhayaṃ chaṭṭhīniddiṭṭhassa sabbasseva
vaṇṇasamudāyassa ñātabbaṃ.
Ṭānubandhe tāva –
‘Imassānitthiyaṃ ṭe’. Esu.
Anekavaṇṇe –
‘Animi nāmhi’. Anena, iminā.
20 . Ñakānubandhā ādyantā
[caṃ. 1.1.13; pā. 1.1.46] .
Ñānubandho āgamo ca kānubandho āgamo ca kamena chaṭṭhīniddiṭṭhassa ādimhi ca ante ca
ñātabbo.
Ñānubandhe –
‘Brūto tissiña’. Braviti.
Kānubandhe –
‘Bhūssa vuka’. Babhuva.
21 . Mānubandho sarānamantā paro
[caṃ. 1.1.14; pā. 1.1.47] .
Mānubandho āgamo sarānaṃ antasaramhā paro hoti.
‘Najjāyo svāma’. Najjāyo sandanti. ‘Maṃ vā rudhādīnaṃ’. Rundhati. ‘Jara sadānamīma vā’. Jīrati,
sīdati.
Imasmiṃ byākaraṇe anekasaratā nāma nadī, purisa iccādīsu liṅgapadesu eva atthi, gamu,
pacaiccādīsu dhātupadesu natthi. Sabbadhātuyo byañjanantā eva honti, dhātvantalopakiccaṃ natthi.
Tasmā najjāyoti ettha ī-kāro antasaro nāma. Tato ‘najjāyo svāma’ iti suttena ā-kārāgamo. Rundhatīti
ettha pana u-kāro antasaro nāma, tato ‘‘maṃ vā rudhādīna’’nti suttena bindāgamo. Evaṃ jīrati, sīdati
iccādīsu. Mrammapotthakesu pana ‘‘mānubandho padānamantā paro’’ti pāṭho, so sīhaḷapotthakehi na
sameti.
22 . Vippaṭisedhe
[caṃ. 1.1.16; pā. 1.4.2] .
Samānavisayānaṃ dvinnaṃ vidhīnaṃ aññamaññapaṭisedharahite ṭhāne yebhuyyena paro vidhi
okāsaṃ labhati.
Cattārome bhikkhave dhammā [aṅguttaranikāye] -ettha cattārimeti pubbalope sampatte paralopo
okāsaṃ labhati.
23 . Sa ṅketo n āvayavonubandho [ca ṃ. 1.1.5] .
Yo va ṇṇ o payogassa avayavo na hoti, suttesu sa ṅketamatto hoti, so anubandho n āma.
‘Gossāva’. Gavassaṃ-etena padarūpavidhāne anubandho upayogaṃ na gacchatīti ñāpeti.
24 . Vaṇṇaparena savaṇṇopi .
Vaṇṇasaddo paro etasmāti vaṇṇaparo, vaṇṇaparena rassasarena savaṇṇopi gayhati sayañca,
avaṇṇoti vutte ā-kāropi gayhati a-kāro cāti vuttaṃ hoti. Evaṃ ivaṇṇuvaṇṇesu.
25 . Ntuvantumantāvantutavantusambandhī[ntu vantumantvāvantutavantu sambandhī
(bahūsu)] .
Ntuiti vutte vantu, mantu, āvantu, tavantūnaṃ sambandhībhūto ntukāro gayhati.
‘Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’. Guṇavanto, satimanto, yāvanto, bhuttavanto.
Saṅketarāsi niṭṭhito.
Sandhividhāna
Atha sandhividhānaṃ dīpiyate.
Lopo, dīgho, rasso, vuddhi, ādeso, āgamo, dvibhāvo, vipallāso.
Loparāsi
26 . Saro lopo sare
[ka. 12; rū. 13; nī. 30] .
Luppatīti lopo. Sare pare sarūpo vā asarūpo vā pubbo saro lopo hoti.
Sarūpe tāva –
Avaṇṇe-lokaggo
[apa. thera 1.12.57] , bhavāsavo, [dha. sa. 1102] avijjāsavo [dha. sa. 1102] ,
avijjānusayo [vibha. 949] .
Ivaṇṇe-munindo, munīrito, varavādīrito, itthindriyaṃ [vibha. 219] .
Uvaṇṇe-bahūpakāro [jā. 1.22.588] , bahukā ūmi bahūmi, sarabhuyā ūmi sarabhūmi, sarabhuyā
udakaṃ sarabhūdakaṃ.
Asarūpe –
Sotindriyaṃ
[vibha. 219] , kāmupādānaṃ, bhavesanā [dī. ni. 3.305] , bhavogho [dha. sa. 1156] , so
tuṇhassa [pārā. 381] , diṭṭhānusayo [vibha. 949] , diṭṭhupādānaṃ, diṭṭhekaṭṭhaṃ, diṭṭhogho [dha. sa.
1156] , mudindriyaṃ [mahāva. 9] , puttā matthi [dha. pa. 62] , urassa dukkho [pāci. 402] , asantettha na
dissanti [dha. pa. 304] iccādi.
Iti pubbaloparāsi.
27 . Paro kvaci [ka. 13; rū. 15; nī. 31] .
Pubbasaramh ā sar ūpo v ā asar ūpo v ā paro saro kvaci lopo hoti.
Sarūpe tāva –
Taṃ kadāssu bhavissati
[jā. 2.22.144 ādayo; taṃ kudassu] , kudāssu nāma dummedho,
dukkhassantaṃ karissati [dha. pa. 376] , yadāssa sīlaṃ paññañca [jā. 2.22.1474] , tadāssu kaṇhaṃ
yuñjanti [jā. 1.1.29] -kaṇhanti mahākaṇhagoṇaṃ, taṇhāssa vippahīnā, māssu kujjha rathesabha,
satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya [pārā. 167, 171] , āgatāttha tumhe, sotukāmāttha tumhe, māyyo
evarūpamakāsi, papaṃ avinduṃ [jā. 1.1.2] -pavaḍḍhaṃ āpaṃ labhiṃsūtyattho, nālaṃ kabaḷaṃ padātave
[jā. 1.1.27] -pa+ādātaveti chedo, gaṇhituntattho, ruppatīti rūpaṃ, bujjhatīti buddho-dīgho, aggīva
tappati, itthīva gacchati, nadīva sandati, mātupaṭṭhānaṃ, pitupaṭṭhānaṃ, yete dhammā ādikalyāṇā
[cūḷava. 399] iccādi.
Asarūpe –
Itissa
[pāci. 465] , itipi [pārā. 1] , assamaṇīsi [pārā. 135] , akataññūsi [dha. pa. 383] , vandehaṃ,
sohaṃ, yassadāni [mahāva. 242] , chāyāva anapāyinī [dha. pa. 2] , mādisesu kathāva kā, kinnumāva
samaṇiyo madhuvā maññati bālo [dha. pa. 69] , cakkhundriyaṃ [vibha. 219] , dveme bhikkhave dhammā
[a. ni. 2.3] , tayome bhikkhave dhammā [a. ni. 3.17] iccādi.
Kvacīti kiṃ? Katamā cānanda aniccasaññā [a. ni. 10.60] .
Iti paraloparāsi.
28 . Na dve vā.
Dve pubbaparasarā kvaci lopā na honti vā.
Appamādo amataṃ padaṃ
[dha. pa. 21] , ko imaṃ pathaviṃvicessati [dha. pa. 44] .
Kvacitveva? Sotindriyaṃ [vibha. 219] , cakkhundriyaṃ [vibha. 219] ,
Vāti kiṃ? Komaṃ vasaliṃ parāmasissati.
Ito paṭṭhāya yāvasandhikaṇḍāvasānā yuttaṭṭhānesu sabbattha kvacisaddo, vāsaddo ca vattante.
Tattha kvacisaddo nānāpayogaṃ dasseti. Vāsaddo ekapayogassa nānārūpaṃ dasseti. Lopanisedho.
29 . Parasarassa .
Niggahītamhā parasarassa kvaci lopo hoti vā.
Tvaṃsi
[pe. va. 47; jā. 2.22.764] , candaṃva vimalaṃ suddhaṃ [dha. pa. 413; su. ni. 642] ,
cakkaṃva vahato padaṃ [dha. pa. 1] , halaṃdāni pakāsituṃ [mahāva. 8] , kinti vadeyyaṃ, cīvaranti,
pattanti, bhikkhunti.
Iti saraloparāsi.
30 . Saṃyogādi lopo .
Sa ṃyogassa ādibh ūto byañjano kvaci lopo hoti v ā.
Puppha ṃsā uppajjati [p ārā. 36] –idha pubbasuttena saralopo, eva ṃsa te āsav ā pah īnā honti [ma. ni.
1.24] , sace bhutto bhaveyyāhaṃ, sājīvo garahito mama [mi. pa. 6.1.5] - assa+ājīvoti chedo, bhaveyyāti
attho.
Tīsu byañjanesu sarūpānaṃ dvinnaṃ ādibyañjanassa lopo – agyāgāraṃ [pāci. 326] , agyāhito,
vutyassa, vityānubhūyate, ekasataṃ khatyā [jā. 2.22.594] , ratyo, ratyā, ratyaṃ, sakvāhaṃ mārisa
devānamindo [saṃ. ni. 1.268] , iccādi.
Sarūpānanti kiṃ? Titthyā puthuso vadanti [su. ni. 897] , catutthyantaṃ, chaṭṭhuntaṃ,
cakkhvābādhaṃ, vatthvettha.
Iti byañjanaloparāsi.
31 . Lopo .
Niggahītassa kvaci lopo hoti vā.
Sare pare tāva –
Evāhaṃ cintayitvāna
[bu. vaṃ. 2.27] , pupphadānaṃ adāsahaṃ-adāsiṃ+ahanti chedo, bindulopo,
puna pubbasaralopo, tuyhatthāya mahāmuni, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ [dī. ni. 2.178] , tāsāhaṃ santike
[pāci. 709] , tesāhaṃ evaṃ vadāmi, pañcannetaṃ dhammānaṃ adhivacanaṃ, channetaṃ dhammānaṃ
adhivacanaṃ, samaṇa tveva pucchāmi [jā. 2.22.253 samaṇa teva] , brāhmaṇa tveva pucchāmi [jā.
2.22.258 brāhmaṇa teva] -tvaṃ+evāti chedo, vidūnaggamiti.
Byañjane pare –
Taṃ tuyhamūle paṭidesemi.
Gāthāyaṃ –
Ariyasaccānadassanaṃ
[khu. pā. 5.11] , etaṃ buddhāna sāsanaṃ [dha. pa. 183] , khandhānañca
paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca [dha. sa. aṭṭha. nidānakathā].
Māgame pare –
Garuḷo uragāmiva
[jā. 1.4.124 supaṇṇo] , dhammo arahatāmiva [dī. ni. 2.348] , āloko passatāmiva
[su. ni. 769] , bako kakkaṭakāmiva [jā. 1.1.38] , nabhaṃ tārakitāmiva [jā. 2.22.1989 tārācitāmiva] ,
padumaṃ hatthagatāmiva [jā. 2.22.2336] -etesu māgame bindulopo, byañjane pubbasaradīgho ca.
Tathā saṃupasaggassa bindulope antasaradīgho –
Sārāgo, sāratto, avisāhāro, sārambho, sāraddho, sāketaṃ nagaraṃ, sādhāraṇaṃ, saṃ assa atthīti
sāmī.
Samāse tumantamhi niccaṃ –
Kattukāmo, gantukāmo iccādi.
Iti bindulopar āsi.
32 . Sy ādilopo pubbassekassa .
Vicchāyaṃ ekassa vibhatyantassa padassa dvitte kate pubbapadassa syādilopo hoti.
Ekekaṃ, ekekāni, ekekena, ekekassa iccādi.
Māgame –
Ekamekaṃ, ekamekāni iccādi.
Iti syādiloparāsi.
Appavidhānamuccate.
33 . Tadaminādīni
[caṃ. 5.2.1.27; pā. 6.3.109; mu. 2.34; kā. 2.27] .
Mahāvuttisuttamidaṃ, tadaminādīni padarūpāni iminā nipātanena sijjhantīti attho.
Saralopo byañjane –
Lābu=alābu, pidhānaṃ=apidhānaṃ, dvāraṃ pidahitvā=apidahitvā, gini=aggini, ratnaṃ=ratanaṃ,
nhānaṃ=nahānaṃ, asnāti=asanāti, hanti=hanati, hanti kuddho puthujjano
[a. ni. 7.64] , phalaṃ ve
kadaliṃ hanti [a. ni. 4.68] , sakkāro kāpurisaṃ hanti. Katthaci bahuvacanampi dissati. Vikkosamānā
tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ [jā. 2.22.2370] .
Ivaṇṇalope –
Ārāmarukkhacetyāni=cetiyāni
[dha. pa. 188] , athatthekasataṃ khatyā [jā. 2.22.594] =khattiyā,
tithyā puthuso vadanti [su. ni. 897] . Tithyā puthuso niviṭṭhā [su. ni. 898] =titthiyā.
Viddhasto=viddhaṃsito, utrasto=utrāsito, sneho=sineho, klesavatthūni=kilesavatthūni, kriyā=kiriyā,
plavanti=pilavanti.
Uvaṇṇalope –
Paddhāni=padumāni, usmā=usumā iccādi.
Saṃyogādibyañjanalopo ca –
Puttānañhi vadho dukho, mātigho labhate dukhaṃ, appassādā kāmā dukhā, natthi kāmaparaṃ
dukhaṃ
[jā. 2.19.118] , sekho=sekkho, apekhā=apekkhā, upasampadāpekho=upasampadāpekkho
[mahāva. 70] iccādi.
Sarena saha byañjanalopo –
Paṭisaṅkhā yoniso
[a. ni. 6.58] , akkhāti=akkhāyati, gandhaṃ ghāti=ghāyati, abhiññā=abhiññāya,
pariññā=pariññāya, adhiṭṭhā=adhiṭṭhāya, patiṭṭhā=patiṭṭhāya, āvīkatā hissa phāsu [mahāva. 134] ,
assavanatā dhammassa parihāyanti [mahāva. 8] , vipāko tadārammaṇatā uppajjati [paṭṭhā. 3.1.98] ,
dasāhaparamatā dhāretabbaṃ [pārā. 462] , nāyaṃ brāhmaṇabhojanatthā, tilodano hehiti [jā. 1.8.1] ,
visasenova gārayho, yassatthā rukkharopakā [jā. 1.3.54] =visasenovāti evaṃnāmako rājā eva, yassatthā
dūram āyanti [j ā. 1.3.28] –yass āti udarassa, pitu atth ā candavat ī [jā. 1.9.66] , up ādārūpa ṃ, anup ādā
vimutto, saddh āpabbajito, upanidh āpaññatti. Sa ṃvidh āvah āro, y āti=y āyati, v āti=v āyati,
nibbāti=nibbāyati, nibbanti=nibbāyanti, pahāti=pahāyati, sappatisso=sappatissayo,
suhado=suhadayo=sabbattha yalopo,
Mukharo=mukhakharo, vācākaraṇo=vākkaraṇo, vācāpatho=byappatho=vāssa byattaṃ, rassattañca,
evaṃ byākho=evaṃ viya kho=vissa byattaṃ, dīgho ca yalopo ca.
Lolupo, momuho, kukkuco, susukho, roruvoiccādīsu pana atisayatthadīpanatthaṃ padadvittaṃ
katvā pubbapadesu akkharalopo.
Padalopo ādimajjhantesu –
Datto=devadatto, assehi yutto ratho=assaratho, rūpabhavo=rūpaṃ, arūpabhavo=arūpaṃ iccādi.
Loparāsi niṭṭhito.
Dīgha, rassarāsi
Atha dīgha, rassā dīpiyante.
34 . Sesā dīghā.
Pakkhittamidaṃ suttaṃ. Luttehi vā ādesakatehi vā vaṇṇehi sesā rassasarā kvaci dīghā honti vā.
Pubbalutte tāva –
Tatrāyamādi bhavatiṃ
[dha. pa. 375] , tatrābhiratimiccheyya [dha. pa. 88; saṃ. ni. 5.198] ,
buddhānussati, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ [su. ni. 183] , anāgārehi cūbhayaṃ [dha. pa. 404; su.
ni. 633] , dhammūpasaṃhitā [dī. ni. 2.349] , tathūpamaṃ dhammavaraṃ adesayi [khu. pā. 6.13] , tesaṃ
vūpasamo sukho [dī. ni. 2.221] iccādi.
Paralutte –
Ajitāti bhagavā avoca
[su. ni. 1039, 1041] , sumedho sājāto cāti, ruppatīti rūpaṃ [saṃ. ni. 3.79] ,
bujjhatīti buddho, sādhūtipatissuṇitvā [dha. pa. aṭṭha. 1.4 kāḷayakkhinīvatthu] , kiṃsūdha vittaṃ
purisassa seṭṭhaṃ [su. ni. 184] iccādi.
Bindulutte –
Tāsāhaṃ
[pāci. 709] , tesāhaṃ [jā. 2.22.313] .
Ādesesu –
Myāyaṃdhammo
[mahāva. 7] , svāhaṃ [pe. va. 485] , vityānubhūyate iccādi.
Yadipi imāni rūpāni byañjane uparisuttena sijjhanti, luttādesesu pana niccamiva
dīghasiddhiñāpanatthaṃ idaṃ suttaṃ pakkhittanti daṭṭhabbaṃ.
35 . Byañjane d īgharass ā[ka. 25, 26; n ī. 35, 36, 64, 71, 165, 179] .
Byañjane pare rassad īgh āna ṃ kvaci d īgha, rass ā honti v ā. Tattha d īghavidhi n āma g āth āvasena v ā
āgamavasena vā vacanasukhavasena vā buddhisukhavasena vā hoti.
Tattha gāthāvasena tāva –
Madhuvāmaññati bālo
[dha. pa. 69] , khantī ca sovacassatā [khu. pā. 5.10] , evaṃ gāme munī care
[dha. pa. 49] , sakko ujū ca suhujū ca [khu. pā. 9.1] iccādi.
Āgame –
Uragāmiva
[jā. 1.7.30] , arahatāmiva [dī. ni. 2.348] , passatāmiva [su. ni. 769] iccādi.
Gāthāvasenātipi yujjati.
Vacanasukhañca buddhisukhañca purime sesadīghepi labbhati.
Tattha vacanasukhe –
Chārattaṃ mānattaṃ
[cūḷava. 97] , pakaṭṭhaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, pāsādo, pākāro, pāvassi megho,
nagaraṃ pāvisi, pāvekkhi, pārisuddhi, pāṭipado, caturāsītisahassāni [dha. sa. aṭṭha. 584] iccādi.
Buddhisukhaṃ nāma padacchedañāṇasukhaṃ. Tattha –
Sātthaṃ sabyañjanaṃ
[pārā. 1] , sātthikā dhammadesanā, cakkhumāssa yathā andho iccādi.
Bindulutte pana sārāgo, sāratto iccādīni pubbe uddhaṭāniyeva.
Iti dīgharāsi.
Rassasandhimhi gāthāvasena tāva –
Yiṭṭhaṃvahutaṃva loke
[dha. pa. 108] , bhovādi nāma so hoti [dha. pa. 396; su. ni. 625] , yathābhāvi
guṇena so iccādi.
Āgame ya, ra, dāgamesu pubbarasso –
Yathayidaṃ
[a. ni. 1.1-4] , tathayidaṃ, yathariva amhākaṃ bhagavā, tathariva bhikkhusaṅgho,
sammadeva samācare [saṃ. ni. 1.112] , sammadakkhāto mayā satisambojjhaṅgo [saṃ. ni. 5.194] iccādi.
Saṃyogarasso nāma bahulaṃ labbhati –
Akkamo, parakkamo, akkhāto, aññā, aññindriyaṃ, aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugata, attharaṇaṃ,
apphoṭeti, alliyati, acchindati, assādo, ābhassaro, pabhassaro, sabbaññutaññāṇaṃ, jhānassa lābhimhi
vasimhi
[pārā. 203-204] .
Tā, topaccayesupi rasso –
Kataññutā, atthaññutā, dhammaññutā, kaññato, nadito, vadhuto.
Sam āse –
Itthipuma ṃ , itthili ṅga ṃ , itthibh āvo, sabbaññubuddho icc ādi.
Iti rassarāsi.
Dīgha, rassarāsi niṭṭhito.
Vuddhirāsi
Atha vuddhisandhi dīpiyate.
36 . Yuvaṇṇānameo luttā
[ka. 14; rū. 16; nī. 34] .
Luttā pubbasaramhā vā parasaramhā vā sesānaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ kamena e, oādesā honti vā.
Paraivaṇṇe –
Bandhusseva samāgamo, ateva me acchariyaṃ
[jā. 2.22.1988] , vāteritaṃ, jineritaṃ.
Parauvaṇṇe –
Gaṅgodakaṃ, pattaṃ vodakaṃ katvā
[cūḷava. 376] , saṅkhyaṃ [su. ni. 754] nopeti vedagū [mahāni.
6] , udakomiva jātaṃ.
Kriyāpadesu –
Veti, apeti, upeti, apekkhā, upekkhā iccādi.
Pubbaivaṇṇe –
Rathesabho, janesabho, munelayo iccādi- tattha rathīnaṃ āsabho jeṭṭhakoti rathesabho, rathīnanti
rathavantānaṃ ratharuḷhānaṃ yodhānanti attho. Janīnaṃ āsabho janesabho, janīnanti janavantānaṃ
issarānaṃ. Munīnaṃ ālayo vihāro munelayo.
Pubbauvaṇṇe –
Sundarā itthī sotthi, sundaro attho yassāti sotthi, rassattaṃ, maṅgalaṃ.
Vuddhirāsi niṭṭhito.
Ādesasandhi
Athādesasandhi dīpiyate.
37 . Yavā sare
[ka. 18, 19, 21, 45; nī. 44, 46, 47, 51, 58] .
Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ ya, vādesā honti vā.
Ivaṇṇe –
Paṭisanthāravutyassa
[dha. pa. 376] , sabbā vityānubhūyate, kyāhaṃ aparajjhāmi [pārā. 383] – idha
pa ṭhama ṃ bindhulopo, sut ā ca pa ṇḍ it ātyattha, sut ā ca pa ṇḍ it ātyamh ā [jā. 2.21.149] , ñ āto
senāpatītyāhaṃ [jā. 2.21.94] , iccetaṃ kusalaṃ [pārā. 411] , iccassa vacanīyaṃ [dīghanikāye] ,
paccuttaritvā, paccāharati [pārā. 305-307] , pacceti, paccayo, acceti, accayo [dī. ni. 1.251] , accāyaṃ
majjhimo khaṇḍo [jā. 1.7.33] – atireko ayaṃ majjhimo khaṇḍotyattho, apuccaṇḍatā – aputiaṇḍatātyattho,
jaccandho, jaccagh ānako, jacceḷako, abbhuggacchati, abbheti, abbhokāso [dī. ni. 1.191] , ajjhokāso
ajjhāgamā iccādi.
Vātveva? Itissa muhuttampi [pāci. 465] , atisigaṇo, adhīritaṃ.
Ettha ca iccetantiādīsu iminā suttena iti, pati, atiputi, jāti, abhi, adhisaddānaṃ ivaṇṇassa yattaṃ,
‘tavagga, varaṇāna’…nti suttena yamhi tavaggassa cattaṃ, ‘vagga, la, sehi te’ti suttena yassa
pubbarūpattaṃ, abhi, adhisaddesu pana ‘catutthadutiyesvesa’…nti suttena vaggacatutthānaṃ tatiyattaṃ.
Uvaṇṇe –
Cakkhvābādhamāgacchati, pātvākāsi
[ma. ni. 2.308] , vatthvettha vihitaṃ niccaṃ, dvākāro [mahāva.
9] , madhvāsavo [pāci. 328] , anvayo, anveti, svākkhāto [mahāva. 26, 62] , svākāro [mahāva. 9] ,
bahvābādho iccādi.
38 . Eonaṃ[ka. 17, 18; rū. 19, 20; nī. 43, 44] .
Sare pare e, onaṃ ya, vādeso hoti vā.
Kyassa byapathayo assu
[su. ni. 967] , kyassu idha gocarā [su. ni. 967] -ke+assa puggalassāti attho,
byapathayoti vacanapathā, yathā nāmaṃ tathā jhassa-ce+assāti chedo, tyāhaṃ evaṃ vadeyyaṃ [ma. ni.
1.30] , tyassa pahīnā honti, putto tyāhaṃ mahārāja [jā. 1.1.7] , pabbatyāhaṃ gandhamādane [jā.
2.22.397] , adhigato kho myāyaṃ dhammo [mahāva. 7] , yyassa vippaṭisārajā, yyassa te honti
anatthakāmā, yyassu maññāmi samaṇe-ettha ca avisiṭṭhepi vacanasadde ye+assāti
padacchedabuddhisukhatthaṃ ‘yyassā’ti potthakāropanaṃ yujjatiyeva, yathā taṃ? ‘Yadāssa sīlaṃ
paññañca’ [jā. 2.22.1474] iccādīsu viya, kvatthosi jīvitena me, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo
[dī. ni. 2.35] , atha khvassa, atthi khvetaṃ brāhmaṇa, yatvādhikaraṇaṃ [dī. ni. 1.213] , yvāhaṃ, svāhaṃ
iccādi.
Vātveva? So ahaṃ vicarissāmi [su. ni. 194] , so ahaṃ bhante.
39 . Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa[moga. 5-136 (yuvaṇṇāna miya ṅu va ṅa sare)] .
Sare pare ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ padānaṃ iyaṅa, uvaṅādesā honti vā. Ṅānubandho antādesattho.
Evaṃ sabbattha.
Idha ekekassa padassa rūpadvayaṃ vuccate.
Ivaṇṇe –
Tiyantaṃ tyantaṃ – tattha tiyantanti iminā suttena siddhaṃ, tyantanti ‘yavā sare’ti suttena. Evaṃ
sesesu. Aggiyāgāre agyāgāre, catutthiyatthe
[mahāva. 37] catutthyatthe, pañcamiyatthe pañcamyatthe,
pathaviyākāso pathabyākāso, viyañjanaṃ byañjanaṃ, viyākato byākato, viyākaṃsu byākaṃsu, viyatto
byatto, viyūḷho byūḷho, dhammaṃ adhiyeti ajjheti, patiyeti pacceti pattiyāyati vā, pariyaṅko pallaṅko,
vipariyāso vipallāso, idha ekarūpaṃ hoti – pariyatti, pariyatto, pariyāyo, pallaṅkoiccādīsu parisadde
rassa latta ṃ katv ā issa ‘yav ā sare ’ti yatte kate yassa pubbar ūpatta ṃ .
Uva ṇṇ e –
Bhikkhuvāsane, sayambhuvāsane, idhapi rūpadvayaṃ labbhati – duvaṅgikaṃ=dvaṅgikaṃ,
bhuvādigaṇo=bhvādigaṇo iccādi.
40 . Vitisseve vā[rū. 33 (piṭṭhe)] .
Evasadde pare itisaddassa i-kārassa vo hoti vā.
Itveva coro aṅgulimālo, samuddotveva saṅkhyaṃ
[udā. 45] gacchati, mahāudakakkhandhotveva
saṅkhyaṃ gacchati, mahāsammatotveva paṭhamaṃ akkharaṃ nibbattaṃ [dī. ni. 3.131] , isigilitveva
samaññā ahosi [ma. ni. 3.133] .
Vāti kiṃ? Iccevattho, samuddoteva saṅkhyaṃ gacchati.
Suttavibhattena evasadde pare aññati-kārassa vattaṃ. Vilapatveva so dijo
[jā. 1.6.103] ,
anusetvevassa kāmarāgo, anusetvevassa rūparāgo – anuseti+eva+assāti chedo, hotveva
kāriyasanniṭṭhānaṃ, hoteva vā.
41 . Eonama vaṇṇe
[ka. 27; rū 39; nī. 66, 163-4] .
Sarabyañjanabhūte vaṇṇe pare e, onaṃ attaṃ hoti vā. Tattha essa attaṃ yebhuyyena ma,
dāgamesveva hoti.
Akaramhasa te kiccaṃ [jā. 1.4.29] – akaramhasetyattho, disvā yācakamāgate [jā. 1.7.58;
2.22.2261] , disvā paṇḍitamāgate [jā. 2.22.783] , yamāhu natthi vīriyanti [jā. 2.18.162] – ye+āhutyattho.
Kadassu – ke+assu, yadeva te jātinissitā, tadeva te jarānissitāye+eva, te+evāti chedo, sve bhavo
svātanaṃ [pārā. 22] – byañjane dīgho.
Omhi –
Sa sīlavā
[dha. pa. 84] , sa paññavā, sa ve kāsāvamarahati [dha. pa. 10] , esa attho, esa dhammo [dha.
pa. 5] , dinnamāsi janindena [jā. 2.22.2161 (dinnamhāti janindena)] – dinno+āsīti chedo, maggamatthi
[vibha. aṭṭha. 189] – maggo+atthi, aggamakkhāyati [a. ni. 1.47] , paccayākārameva ca [vibha. aṭṭha. 225] ,
saṅgho pabbatamiva, saddo cicciṭamiva, hiyyo bhavo hiyyattanaṃ, pāto asanaṃ pātarāso,
pātamanusiṭṭho, kakusandha koṇāgamano, thera vādānamuttamo – kakusandhoti ca theroti ca chedo,
theravādoti attho.
Suttavibhattena animittepi hoti. Tuvañca dhanusekha ca
[jā. 1.16.239] , paccayamahāpadeso hesa,
ekakoṭṭhāso esa, abhilāpamattabhedo esa iccādi.
42 . Gossāvaṅa[ka. 22, 78; rū. 28; nī. 52, 229] .
Sare pare gossa antassa avaṅa hoti.
Go ca asso ca gavāssaṃ.
Suttavibhattena byañjanepi. Sagavacaṇḍo
[a. ni. 4.108] , paragavacaṇḍo.
Appavidh ānamuccate.
Mah āvuttin ā ava ṇṇ assa utta ṃ , ottañca –
Puthujjano, puthubhūto-puthūti vā eko pāṭipadiko, puthunā puthunītipi dissati, apekkhiyāno
apekkhiyānaapekkhitvātyattho. Evaṃ anumodiyāno, marīcikūpamaṃ abhisambuddhāno, mā maṃ pisācā
khādantu, jīva tvaṃ saradosataṃ
[jā. 1.2.9] , rattidivova so dibbo, mānusaṃ saradosataṃ-
vassasatantyattho, anuyanti disodisaṃ [dī. ni. 3.281] , sampatanti disodisaṃ-taṃ taṃ disantyattho,
parosataṃ, parosahassaṃ, aññoññaṃ aññamaññaṃ, ponopuññaṃ punappunaṃ, ponobbhavikā taṇhā-
punoti vā eko nipāto, puno tassa mahe sino, puno pattaṃ gahetvāna, na ca dāni puno atthi, mama
tuyhañca saṅgamo, na puno amatākāraṃ, passissāmi mukhaṃ tava
[apa. therī 2.2.235] .
Ivaṇṇassa attaṃ, uttaṃ, ettañca –
Tadamināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ-taṃ etaṃ atthajātaṃ iminā pariyāyena veditabbanti attho,
sakiṃ āgacchati sīlenāti sakadāgāmī, itthiyā bhāvo itthattaṃ, evumaṃ – evaṃ+imanti chedo, tvaṃ no
satthā mahāmune, atthadhammavidū ise.
Uvaṇṇassa ittaṃ, ottañca –
Mātito
[dī. ni. 1.303] , pitito, mātipakkho, pitipakkho, mātigho [jā. 2.19.118] , pitigho, mattikaṃ
dhanaṃ [pārā. 34] , pettikaṃ dhanaṃ, api no lacchasi, kacci no tumhe yāpetha, kathaṃ no tumhe
yāpetha, sotukāmattha no tumhe bhikkhave, na no samaṃ atthi [khu. pā. 6.3] , na hi no saṅkarantena
[ma. ni. 3.272] , natthi no koci pariyāyo [jā. 1.5.110 (na hi no koci pariyāyo)] – imesu tīsu nusaddo
ekaṃsatthe, sosito sotatto ceva [jā. 1.1.94 sotatto sosindo ceva; ma. ni. 1.157] – suṭṭhu sītalo suṭṭhu
santattotyattho, jambunadiyā jātaṃ jambonadaṃ.
Essa ittaṃ –
Okandāmasi bhūtāni, pabbatāni vanāni ca
[jā. 2.22.2173] – avakandāmasetyattho, yaṃ karomasi
brahmuno, tadajja tuyhaṃ dassāma [dī. ni. 2.370] , idha hemantagimhisu [dha. pa. 286] ,
buddhapaccekabuddhisu, cetehi cetaputtihi [cariyā. 1.106] – cetaputtehi saddhintyattho.
Ossa uttaṃ –
Manuññaṃ, na tenatthaṃ abandhisu
[jā. 1.6.7] – so tena vacanena atthaṃ na abandhi na
labhītyattho. Avhāyantu su yuddhena [jā. 2.22.871] – so pahāravacanena maṃ avhayantotyattho. Api nu
hanukā santā [jā. 1.1.146] – no hanukā ekantaṃ khinnā dukkhapattātyattho.
Vikārasandhipi ādesasandhirūpattā idha saṅgayhati.
Iti sarādesarāsi.
Kavaggato paṭṭhāya vaggāvaggabyañjanānaṃ ādeso dīpiyate.
43 . Vaggalasehi te .
Pañcavaggehi ca la, sehi ca parassa ya-kārassa kvaci te eva vagga la, sā honti vā yathākkamaṃ, ya-
kāro pubbarūpattaṃ āpajjatīti vuttaṃ hoti.
Nipaccatīti nipako, nipakassa bhāvo nepakkaṃ, vipāko eva vepakkaṃ, vattabbanti vākkaṃ,
vākyaṃ vā. Pamukhe sādhu pāmokkhaṃ – yassa pubbarūpatte kate ādidutiyassa paṭhamattaṃ,
subhagassa bh āvo sobhagga ṃ, dobhagga ṃ, bhuñjitabbanti bhogga ṃ, yuñjitabbanti yogga ṃ,
kukkucabhāvo kukkuccaṃ, vattabbanti vāccaṃ, vuccate, paccate, vaṇijānaṃ kammaṃ vāṇijjaṃ,
bhuñjitabbanti bhojjaṃ, yuñjitabbanti yojjaṃ.
44 . Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā
[ka. 269, 41; nī. 104, 106, 119, 121-5] .
Ādesabhūte vā vibhattibhūte vā paccayabhūte vā ya-kāre pare tavaggānaṃva, ra, ṇānañca cavagga,
ba, ya, ñādesā honti vā yathākkamaṃ.
Pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ, evaṃ brahmaññaṃ,
iccetaṃ kusalaṃ [pārā. 411] iccādīni ‘yavā sare’ti sutte udāhaṭāni.
Paṇḍitassa bhāvo paṇḍiccaṃ, santassa bhāvo saccaṃ, tathassa bhāvotacchaṃ, yajjevaṃ-
yadi+evaṃ, najjo, najjā, najjaṃ, suhadassa bhāvo sohajjaṃ, vattabbanti vajjaṃ, jhānaṃ upasampajja
viharati [dha. sa. 160] , upasampajjati, ajjhokāso, bojjhaṅgo, bojjhā, bodhiyā vā, bujjhitabbanti bojjhaṃ,
bujjhati, ponopuññaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ.
Pavagge yassa pubbarūpaṃ –
Vappate, luppate, abbhuggato, abbhokāso, usabhassa bhāvo osabbhaṃ, labhiyateti labbhaṃ,
labbhate, gāme hitaṃ gammaṃ, opammaṃ, sokhummaṃ, āgamma, upagamma, gamiyateti gammo,
evaṃ dammo, rammo, gammate, rammate.
‘Tavagga varaṇāna…’nti iminā suttena yamhi rassa yattaṃ –
Kayyate kariyate, ayyo ariyo.
‘Vaggalasehi te’ti lato yassa pubbarūpaṃ –
Pallaṅko, vipallāso, kosallaṃ, pattakallaṃ.
‘Tavaggavaraṇāna…’nti yamhi vassa battaṃ –
Puthabyā, puthabyaṃ, bhātu apaccaṃ bhātabyo, korabyo, dive bhavaṃ dibbaṃ dibyaṃ.
‘Vaggalasehi te’ti sato yassa pubbarūpaṃ –
Rahasi bhavaṃ rahassaṃ, somanassaṃ, domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ-manogaṇattā
majjhe sāgamo, bhāsitabbanti bhassaṃ, ādissa=ādisitvā, uddissa=uddisitvā, upavassa=upavasitvā,
samphussa=samphusitvā, tussati, dussati, nassatiiccādi.
45 . Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā
[rū. 3 (piṭṭhe)] .
Tādīnaṃ ṭādiādesā honti vā.
Tassa ṭattaṃ –
Paṭihaññati, paṭaggi dātabbo, paṭicchanno, paṭippanno, byāvaṭo, udāhaṭo, dukkaṭaṃ iccādi.
Thassa ṭhattaṃ –
Pīḷ ana ṭṭ ho [pa ṭi. ma. 1.17] , sa ṅkhata ṭṭ ho [pa ṭi. ma. 1.17] , a ṭṭ hi ṃkatv ā su ṇeyya [j ā. 2.17.92] ,
aṭṭhakathā iccādi.
Nassa ṇattaṃ –
Gāmaṃ netīti gāmaṇi, senaṃ netīti senāṇi, paṇidhi, paṇidhānaṃ, paṇihitaṃ, paṇāmo, pariṇāmo,
oṇāmo, uṇṇāmo, karaṇīyaṃ, karaṇaṃ, ñāṇaṃ, tāṇaṃ, pamāṇaṃ, saraṇaṃ, gahaṇaṃ iccādi.
Rassa lattaṃ –
Paligho, palibodho, palipanno, pallaṅko, taluṇo taruṇo, kalunaṃ paridevayi
[jā. 2.22.2151] ,
mahāsālo, aṭṭhasālinī, nayasālinī iccādīni.
Idāni mahāvuttividhānamuccate.
Kassa khattaṃ –
Nikkhamati, nikkhanto, nekkhamo, rājakiccaṃ karotīti khattā, kattā vā.
Dattañca –
Sadatthapasuto siyā
[dha. pa. 166] .
Yattañca –
Sayaṃ raṭṭhaṃ hitvāna, pupphadānaṃ dadātīti pupphadāniyo pupphadāniko, sippalivane vasatīti
sippalivaniyo sippalivaniko, kumāriyā kumārikā.
Khassa gattaṃ –
Eḷamūgo eḷamūkho.
Gassa kattaṃ –
Lujjatīti loko, ārogyaṃ abhisajjetīti bhisakko, kulūpako kulūpago, khīrūpako khīrūpago,
gīvūpakaṃ gīvūpagaṃ.
Ghassa hattaṃ –
Sīghajavatāya sīho.
Cassa chattaṃ –
Vinicchayo, acchariyaṃ, macchariyaṃ, raṃsiyo niccharanti-nigacchantīti attho.
Chassa sattaṃ –
Atthi sāhassa jīvitaṃ
[jā. 2.22.314] -chāhaṃ+assāti chedo, saḷāyatanaṃ.
Jassa datta ṃ –
Parasena ṃ jin ātītipassenad ī-mah āvuttin ā saralopo, rassa parar ūpa ṃ.
Yattañca –
Nissāya jāyatīti niyo, niyako vā, niyaṃ puttaṃ.
Ñassaṇattaṃ –
Paṇṇatti paññatti, paṇṇāsaṃ paññāsaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati.
Nattañca –
Nāmamattaṃ na nāyati, animittā na nāyare
[visuddhi. aṭṭha. 1.228] – na paññāyantīti attho.
Tassa kattaṃ –
Niyako niyato.
Thattañca –
Nitthiṇṇo, nittharaṇaṃ, netthāraṃ.
Nattañca –
Jino, pino, lino, paṭisallino, paḷino, malino, supino, pahīno, dhuno, puno, luno, āhunaṃ, pāhunaṃ.
Dassa ḍattaṃ –
Chavaḍāho, disāḍāho, kāyaḍāho.
Ḷattañca –
Pariḷāho, āgantvā chavaṃ dahanti etthāti āḷahanaṃ, susānaṃ.
Tattañca –
Sugato, tathāgato, kusito, udati pasavatīti utu.
Dhassa dattaṃ –
Ekamidāhaṃ bhikkhave samayaṃ
[ma. ni. 1.501] -idhāti vā nipāto.
Hattañca –
Sāhu dassanamariyānaṃ
[dha. pa. 206] , saṃhitaṃ, vihitaṃ, pihitaṃ, abhihitaṃ, sannihitaṃ,
paṇihitaṃ, saddahati, vidahati, pidahati.
Nassa uttaṃ –
Upaññ āso=upany āso, ñ āyo=ny āyo -nicca ṃ eti phala ṃ eten āti ñ āyo, ñeyya ṃ=neyya ṃ.
Yattañca –
Thenassa kammaṃ theyyaṃ, therādhinanti therādheyyaṃ, pātimokkhaṃ, parādheyyakaṃ
dukkhaṃ.
Passa phattaṃ –
Nipphajjati, nipphatti, nipphannaṃ.
Battañca –
Sambahulaṃ=sampahulaṃ, bahusanto na bharati
[su. ni. 98] =pahu santo na bharati.
Bhassa phattaṃ –
Anantaṃ sabbatopaphaṃ
[dī. ni. 1.499] .
Massa pattaṃ –
Cirappavāsiṃ
[dha. pa. 219] , hatthippabhinnaṃ [dha. pa. 326] .
Yassa vattaṃ –
Dīghāvu kumāro
[mahāva. 459] =dīghāyu kumāro, āyuṃ dhāretīti āvudhaṃ=āyudhaṃ, āyu assa
atthīti atthe ‘āvuso’ti nipāto, kasāvo=kasāyo, kāsāvaṃ=kāsāyaṃ, sāliṃ lunātīti sālilāyako, tiṇalāyako.
Lassa rattaṃ –
Nīlaṃ jalaṃ etthāti nerañjarā, jalaṃ gaṇhituṃ alanti arañjaro, sassataṃ pareti, ucchedaṃ pareti-
paletīti attho.
Vassa pattaṃ –
Pipāsati pivāsati.
Battañca –
Byākato, byatto, byañjanaṃ, sīlabbataṃ, nibbānaṃ, nibbutaṃ, dibbaṃ, dibbati, sibbati, kubbati,
kubbanto, krubbati, krubbanto, asevitabbattā vāretabboti bālo, pabbajito, pabbajjā iccādi.
Sassa chattaṃ –
Ucchiṭṭhaṃ-avasiṭṭhantyattho, ‘‘dibbā saddā niccharanti, raṃsiyo
[vi. va. 730] niccharantī’’ti
etthāpi sassa chattaṃ icchanti.
Tattañca –
Uttiṭṭhapattaṃ upanāmenti
[mahāva. 64] , ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ ti ettha pana uddissa tiṭṭhanaṃ
uttiṭṭhanti attho. ‘‘Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā [jā. 1.7.59] ’’ti vuttaṃ.
Hassa ghatta ṃ –
Niccaṃ dahati etthāti nidāgho, laghu lahu.
Ḷassa ḍattaṃ –
Garuḍo garuḷo.
Iti byañjanādesarāsi.
Missakādeso vuccate.
Avassa uttaṃ –
Uddhammo, ubbinayo, uppatho, ummaggo, uññā avaññā, uññātaṃ avaññātaṃ, ujjhānasaññī.
Ottañca –
Onaddho, okāso, ovādo, olokanaṃ iccādi.
Vassa ottaṃ –
Uposatho – upavasathoti ṭhiti, nonītaṃ navanītaṃ, nivatthakoco nivatthakavaco, ko te balaṃ
mahārāja, ko nu te rathamaṇḍalaṃ
[jā. 2.22.1880] – kvati attho. Ko te diṭṭho vā suto vā, vānaro
dhammiko iti, ko nume gotamasāvakā gatā-kva nu+imeti chedo, soṇṇaṃ suvaṇṇaṃ iccādi.
Kussa kruttaṃ –
Krubbati kubbati.
Ttassa trattaṃ –
Atrajo putto, khetrajo putto attajo, khettajo, gotrabhū, vatrabhū, citraṃ, vicitraṃ, cittaṃ, vicittaṃ,
utrastamidaṃ cittaṃ
[saṃ. ni. 1.98] , utrāsī palāyī [saṃ. ni. 1.249] , yātrā ca me bhavissati [ma. ni. 1.23]
iccādi.
Dassa drattaṃ –
Indriyaṃ, sukho udayo yassāti sukhudrayaṃ, dukkhudrayaṃ kammaṃ
[ma. ni. 2.109] , pathavī
undriyyati [saṃ. ni. 1.158] – bhijjatītyattho, mittadrubbho mittaddubbho.
Ddassa drattaṃ –
Bhadraṃ bhaddaṃ, asso bhadro
[dha. pa. 143] , sadā bhadrāni passati [dī. ni. 2.153] , sabbe bhadrāni
passantu [jā. 1.2.105] , bhadrāni bhadrāni yānāni yojetvā, ludraṃ [dī. ni. 2.43] luddaṃ.
Bassa brattaṃ –
Brahāvanaṃ, brahantaṃ vā vanappatiṃ
[jā. 1.1.14] , brahmā, brāhmaṇo – bāhitapāpattā arahā
br āhma ṇoti vuccati, brahmuno apaccanti j ātibr āhma ṇo vuccati.
Va, v īna ṃ byatta ṃ –
Byayo=vayo-vināsotyattho, kiccākiccesu byāvaṭo=vāvaṭo, paṅke byasanno=visanno,
byamhito=vimhito, byamhaṃ=vimānaṃ-mānassa mhattaṃ.
Kkhassa cchattaṃ –
Acchi=akkhi, sacchi=sakkhi-saha akkhinā vattatīti atthe nipāto, paccakkhanti attho. Nibbānaṃ
sacchikaroti
[mi. pa. 5.3.12], macchikā=makkhikā, lacchī=lakkhī-sirīti attho.
Mahāvuttinā akkharasaṃkhittaṃ hoti –
Ācero ācariyo, na mātāpitarasaṃvaḍḍho, anācerakule vasaṃ
[jā. 1.1.9], āceramhi susikkhitā [jā.
1.7.82], brahmacero brahmacariyo, tiṇhaṃ tikhiṇaṃ, taṇhā tasiṇā, suṇhā suṇisā, abhiṇhaṃ
abhikkhaṇaṃ, paṇho pubbaṇho, paṇhe vajjho mahosadho [jā. 1.15.324], surāmerayo-surāmereyyo,
surāmereyyapānāni, yo naro anuyuñjati [dha. pa. 247]. Kammadhārayo= kammadhāreyyo, pāṭihīraṃ
pāṭiheraṃ pāṭihāriyaṃ, accheraṃ acchariyaṃ, maccheraṃ maccharaṃ macchariyaṃ iccādi.
Akkharavaḍḍhipi hoti –
Ekacciyo ekacceyyo ekacco, mātiyo macco, kiccayaṃ kiccaṃ, paṇḍitiyaṃ paṇḍiccaṃ, suvāmi
sāmi, suvāmini sāmini, suvakehi puttehi sakehi puttehi, sattavo satto, tvañca uttamasattavo
[jā. 2.21.76],
evaṃ uttamasattavo [jā. 2.21.79] iccādi.
Iti missakādesarāsi.
Bindādeso dīpiyate.
46 . Vagge vagganto
[ka. 31; rū. 49; nī. 138-9].
Vaggabyañjane pare niggahītassa sakavaggantabyañjanādeso hoti vā.
Dīpaṅkaro, saṅkhāro, saṅgaho, sañcāro, sañjāto, saṇṭhitaṃ, attantapo, parantapo, amatandado,
purindado, sandhi, sannidhi, sampatti, sambuddho, sambhavo, sambhāro, sambhinno, sammato iccādīsu
niccaṃ, taṅkaro, taṃkaro iccādīsu aniccaṃ, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi
[khu. pā. 1.saraṇattaya], na taṃ
kammaṃ kataṃ sādhu iccādīsu [dha. pa. 67] natthi.
Mahāvuttividhānamuccate.
Vaggāvaggesu byañjanesu paresu niggahītaṃ pararūpaṃ gacchati –
Sakkaroti, sakkato, sakkāro, sakkaccaṃ, takkattā, takkaro, takkhaṇaṃ taṅkhaṇaṃ taṃ khaṇaṃ,
taggatikaṃ taṃ gatikaṃ, tanninno, tappoṇo, tappabbhāro, tappadhāno, etapparamo, yagguṇo yaṃguṇo,
talleṇā, malleṇā, sallekho, paṭisallīno, tabbaṇṇanā taṃvaṇṇanā, tassamo taṃsamo, idappaccayatā,
cirappavāsiṃ, hatthippabhinnaṃ iccādi. Imasmiṃ ganthe ekattha siddhampi taṃ taṃ rūpaṃ tattha tattha
punappunampi vidhiyyati ñāṇavicittatthaṃ.
47 . Mayadā sare
[ka. 34, 35; rū. 34, 52; nī. 142-5].
Sare pare niggahītassa kvaci ma, ya, dā honti vā.
Tattha d ādeso ya, ta, etasaddehi napu ṃsake dissati –
Yadabravi [jā. 1.2.143], tadaniccaṃ [ma. ni. 2.19], etadavoca satthā [su. ni.
dvayatānupassanāsutta].
Samāse pana dādeso tiliṅge dissati –
Yadanantaraṃ, tadanantaraṃ, etadatthā kathā
[a. ni. 2.68]. Etadatthā mantanā [a. ni. 2.68]-tattha
yassa atthassa vā yassa padassa vā yassā kathāya vā anantaraṃ yadanantaraṃ.
Kvacitveva? Yametaṃ vārijaṃ pupphaṃ, adinnaṃ upasiṅghasi [jā. 1.6.115].
Mādeso ya, ta, etasaddehi pumitthiliṅgesu dissati –
Yamāhu devesu sujampatīti
[jā. 1.15.54], tamatthaṃ pakāsento satthā [jā. aṭṭha. 1.20.35],
etamatthaṃ viditvā [mahāva. 2-3].
Aññasaddehi pana dve ādesā tiliṅge dissanti –
Sakadāgāmī, evametamabhiññāya
[su. ni. 1221] iccādi.
Yādeso idaṃsadde pare tasaddamhā eva kvaci dissati –
Tayidaṃ na sādhu
[jā. 2.22.279], tayidaṃ na suṭṭhu [jā. 2.22.279].
48 . Yevahisu ño
Ya, eva, hisaddesu paresu niggahītassa ño hoti. Yassa pubbarūpattaṃ.
Ānantarikaññamāhu
[khu. pā. 6.5]–ānantarikaṃ + yaṃ + āhūti chedo, yaññadeva-yaṃ + yaṃ +
eva, taññeva taṃ+eva, purisaññeva, paccattaññeva, tañhi, purisañhi, atthasañhito atthasaṃhito,
dhammasañhito dhammasaṃhito.
49 . Ye saṃssa [ka. 33; rū. 51; nī. 141].
Yamhi pare saṃ upasaggassa niggahītassa ño hoti. Yassa pubbarūpattaṃ.
Saññogo saṃyogo, saññutto saṃyutto. Saṃyojanaṃ saṃyojanaṃ, saññamo saṃyamo, saññato
saṃyato, saññamati saṃyamati, saññācikā saṃyācikā kuṭiṃ
[pārā. 348] iccādi.
Iti bindādesarāsi.
Ādesasandhirāsi niṭṭhito.
Āgamasandhi
Athāgamasandhi dīpiyate.
Mah āvuttin ā sarāgamo –
A –
Paṇṇasālaṃ amāpetvā [jā. 2.22.1913], paṇṇasālaṃ amāpiya [jā. 1.1.148]–māpetvā iccevattho, na
cāpi apunappunaṃ, hatthibondiṃ pavekkhāmi [jā. 1.1.148]-punappunaṃ iccevattho, natthi loke
anāmataṃ [jā. 1.2.31]–amata pubbaṃ ṭhānanti attho, anavajjaṃ, anamataggo, jaccandho, jaccabadhiro,
jaccam ūgo, jaccapaṇḍako.
Ā –
Aḍḍhe ājāyare kule
[saṃ. ni. 1.49], manussesu paccājāto, āpūrati tassa yaso [pari. 386].
I –
Dhammikathaṃ katvā
[pārā. 39], sarantā sapanti gacchantīti sarisapā.
Ī –
Kabaḷīkāro, manasīkāro, manasīkaroti, tappākaṭīkaroti, dūrībhūto, abyayībhāvo.
U –
Ñātiparijinassa bhāvo ñātipārijuññaṃ, evaṃ bhogapārijuññaṃ-parijinassāti parihānassa,
parikkhayassa.
O –
Parosataṃ, saradosataṃ, disodisaṃ
[dha. pa. 42] iccādi.
‘Atippago kho tāva piṇḍāya caritu’ [dī. ni. 3.1] nti ettha pātottho pagosaddo eva.
Iti sarāgamarāsi.
50 . Vanataragācāgamā
Sare pareva na, ta, ra, gā ca ma, ya, dā ca āgamā honti.
Go, to, do, no, mo, yo, ro, vo,
Tattha go –
Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano
[mahāniddese], idha pana pagosaddo eva, pageva
vutyassa, pageva manussitthiyāti [pārā. 55].
To –
Ajjatagge
[dī. ni. 1.250], tasmātiha [ma. ni. 1.29], katamo nāma so rukkho, yassa tevaṃ gataṃ
phalaṃ [jā. 2.18.10]-tevanti evaṃ.
Do –
Udaggo, udabbahi, udap ādi, udayo, ud āha ṭo, udito, ud īrito, dubhato vu ṭṭhāna ṃ
[paṭisambhidāmagge; visuddhimagge], dubhayāni viceyya paṇḍarāni [su. ni. 531], todeyya, kappā
dubhayo [su. ni. 1131]–dve isayoti attho. Kiñcideva, kocideva, kismiñcideva, yāvadeva, tāvadeva,
valutte-yāvade, tāvadeti siddhaṃ, punadeva, sakideva, sammadeva-dāgame rasso, sammadakkhāto [saṃ.
ni. 5.195], sammadaññā vimutto [ma. ni. 2.234], bahudeva rattiṃ [a. ni. 3.101], ahudeva bhayaṃ [dī. ni.
1.159] iccādi.
No –
Ito nāyati, ciraṃ nāyati, kamme sādhu kammaniyaṃ kammaññaṃ, attano idaṃ attaniyaṃ,
addhānaṃ khamatīti addhaniyaṃ, lobhassa hitaṃ lobhaniyaṃ lobhaneyyaṃ, dosaniyaṃ dosaneyyaṃ,
mohaniyaṃ mohaneyyaṃ, oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, ganthaniyaṃ, niddhunanaṃ, niddhunanako,
sañjānanaṃ, sañjānanako, saññāpanako iccādi.
Mo –
Lahumessati
[dha. pa. 369], garumessati, maggamatthi [vibha. aṭṭha. 189], aggamakkhāyati [a. ni.
4.34], uragāmiva [jā. 1.7.30], arahatāmiva [dī. ni. 2.348] iccādīni. Tathā kena te idha mijjhati [pe. va.
181], rūpāni manupassati [dha. sa. aṭṭha. 596], ākāse mabhipūjaye, aññamaññassa [ma. ni. 3.40],
ekamekassa [pārā. aṭṭha. 1.23], samaṇamacalo [a. ni. 4.87], adukkhamasukhā vedanā [saṃ. ni. 4.250]
iccādi.
Yo –
Nayimassa vijjā mayamatthi
[jā. 1.3.25], yathayidaṃ [a. ni. 1.21-22], tathayidaṃ, chayime dhammā
[a. ni. 6.11], navayime dhammā [a. ni. 9.9], dasayime dhammā [a. ni. 10.16], mamayidaṃ, soyeva,
teyeva, taṃyeva taññeva, tehiyeva, tesaṃyeva tesaññeva, tasmiyeva, buddhoyeva, buddhesuyeva,
bodhiyāyeva kāraṇā [cariyā. 1.65], hotiyeva, atthiyeva iccādi. Tiyantaṃ, aggiyāgāre, catutthīyatthe
iccādīni ivaṇṇantarūpāni yāgamenāpi sijjhantiyeva.
Ro –
Nirantaraṃ, niratthakaṃ, nirāhāro, nirābādho, nirālayo, nirindhano aggi, nirīhakaṃ, nirudakaṃ,
nirutti, niruttaro, nirūmikā nadī, nirojaṃ, duratikkamo, durabhisambhavo, durāsadā buddhā
[apa. thera
1.40.270], durākhyāto dhammo [dī. ni. 3.166], durāgataṃ, duruttaṃ vacanaṃ [a. ni. 5.140], pāturahosi
[mahāva. 8], pāturahu [jā. 1.14.202], pāturahesuṃ [a. ni. 3.71], pātarāso, punareti, dhīratthu [jā. 1.1.13],
caturaṅgikaṃ jhānaṃ [dha. sa. 168], caturārakkhā, caturāsītisahassāni, caturiddhilābho, caturoghā,
vuddhiresā [dī. ni. 1.251], pathavīdhāturevesā [ma. ni. 3.348-349], āpodhāturevesā [ma. ni. 3.350],
sabbhireva samāsetha, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjuriva abbhakūṭe, āraggeriva, usabhoriva [su. ni.
29], yathariva, tathariva [dī. ni. 1.263]-rāgame rasso. Ettha ca yathā ‘‘atiriva kallarūpā [su. ni. 688],
ativiya lābhaggayasaggapatto, paraṃviya mattāya’’ iccādīsu iva, viyasaddā evatthe vattanti, tathā
‘‘yathariva, tathariva, varamhākaṃ bhusāmiva [jā. 1.3.108], netaṃ ajjatanāmiva’’ iccādīsu ivasaddo
evatthe vattati.
Vo –
Duvaṅgulaṃ, duvaṅgikaṃ, tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, pāguññavujutā, vusitaṃ, vuttaṃ, vuccate,
āsanā vuṭṭhāti
[pāci. 547], vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhahitvā, bhikkhuvāsane, puthuvāsane, sayambhuvāsane
iccādīni uvaṇṇantarūpāni vāgamenāpi sijjhantiyeva.
51 . Chā ḷo.
Sare pare chamh ā ḷā gamo hoti.
Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ, chaḷāsītisahassāni [pe. va. 374], atthassa dvārā pamukhā chaḷete [jā.
1.1.84], chaḷevānusayā honti [abhidhammatthasaṅgaha], chaḷabhiññā mahiddhikā [bu. vaṃ. 3.5].
Mahāvuttividhānamuccate.
Sare pare manādīhi sāgamo –
Manasikāro, mānasiko, cetasiko, abyaggamanaso naro
[a. ni. 1.30], putto jāto acetaso, ure bhavo
oraso iccādi.
Sare pare bahulaṃ hāgamo –
Māhevaṃ ānanda
[dī. ni. 2.95], nohetaṃ bhante [dī. ni. 1.185-186], nohidaṃ bho gotama [dī. ni.
1.263], nahevaṃ vattabbe [kathā. 1], hevaṃ vattabbe, hevaṃ vadati, ujū ca suhujūca [khu. pā. 9.1],
suhuṭṭhitaṃ sukhaṇo iccādi.
Iti byañjanāgamarāsi.
52 . Niggahītaṃ[ka. 35; rū. 21 (piṭṭhe); nī. 56].
Niggahītaṃ kvaci āgataṃ hoti vā.
Upavassaṃ kho pana
[pārā. 653], navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena [pāci. 368], appamādo
amataṃ padaṃ [dha. pa. 21], cakkhuṃ udapādi [mahāva. 15], aṇuṃthūlāni [dha. pa. 265], kattabbaṃ
kusalaṃ bahuṃ [dha. pa. 53], avaṃsirā patanti [jā. 1.11.35], yadattho, tadattho, etadattho, takkattā,
takkaro iccādīni pubbe vuttāneva, tathā taṃsampayutto, tabbohāro, tabbahulo iccādi.
Iti bindāgamarāsi.
Mahāvuttinā padānaṃ ante gata, jāta, anta saddā āgamā honti.
Rūpagataṃ
[ma. ni. 2.133] vedanāgataṃ [ma. ni. 2.133], saññāgataṃ [ma. ni. 2.133], gūthagataṃ
[ma. ni. 2.119], muttagataṃ [ma. ni. 2.119], diṭṭhigataṃ [mahāva. 66], atthajātaṃ [pārā. aṭṭha.
1.paṭhamamahāsaṅgītikathā], dhammajātaṃ, suttanto [kathā. 226], vananto, sammākammanto,
micchākammanto iccādi.
Āgamasandhirāsi niṭṭhito.
Dvibhāvasandhi
Atha dvibhāvasandhi dīpiyate.
Dvibhāvo tividho. Tattha pakkamo, parakkamo iccādi byañjanadvittaṃnāma. Rukkhaṃ rukkhaṃ
siñcati iccādi vibhatyantapadadvittaṃnāma. Titikkhā, tikicchā, jagamā, jagamu iccādi
dhātupadadvittaṃnāma.
53 . Saramhā dve
[ka. 28; rū. 40; nī. 67].
Bản dịch
Chưa có bản dịch đã xuất bản.
Bản dịch được quản trị theo từng trang nguồn; có thể đổi ngôn ngữ bằng các tab phía trên cột dịch (khi hiển thị dịch). «Trang trong sách»: Liền mạch gộp nhiều trang (có giới hạn); Theo từng trang dùng mục lục hoặc nút chuyển trang — áp dụng cho mọi chế độ (Chỉ Pāli, Chỉ dịch, Song song).