Quán Niệm Luận

Trong Phật giáo có các tông như tông Duy Thức, tông Hoa nghiêm... chủ trương vũ trụ là do tâm biến hiện, nếu lìa tâm thì tất cả muôn pháp cũng không tồn tại, cho nên có các câu nói như: Ba cõi Duy Nhất tâm, ngoài tâm không pháp khác, Chỉ có thức không có cảnh... Do nhấn mạnh thuyết Duy Tâm hoặc Duy Thức nên Phật giáo thường được giới triết học phương Tây xem là Quan niệm luận hoặc Duy Tâm luận. Nhưng, Phật giáo nhấn mạnh Duy Tâm là nói về phương diện chủ thể thực tiễn, chứ không giống như luận điểm của các nhà Duy Tâm tồn tại Luận Chủ trương tâm là thực tại Duy Nhất. Vả lại, Phật giáo cũng thường nói tâm và sự vật ngoài tâm đều không có tự tính, đều là không. Trong Ma Ha Chỉ Quán, Đại sư Trí Khải tông Thiên thai, khi giải thích về giáo nghĩa Nhất Niệm Tam Thiên (Một niệm ba nghìn), từng nhấn mạnh, nếu cho rằng một niệm lúc này là thực tại, hoặc 3 nghìn Thế Giới là thực tại, thì đều là kiến giải thiên lệch; mà phải nhận xét từ quan hệ hỗ tương y tồn (nương vào nhau mà tồn tại) của Một niệm tức ba nghìn, ba nghìn tức một niệm để thể ngộ lí Trung Đạo. (xt. Duy Tâm).